Буряад | Русский
Народный Хурал Республики Бурятия






Буряад Республикын
КОНСТИТУЦИ

Буряад Республикын Верховно Совет
1994 оной февралиин 22-то
 баталан абаа

(Буряад Республикын
от 19.06.1996 N 308-I, от 22.06.1999 N 194-II,
от 29.12.2000 N 526-II, от 11.03.2001 N 610-II,
от 24.12.2001 N 893-II, от 01.07.2003 N 402-III,
от 29.12.2003 N 560-III, от 30.12.2003 N 562-III,
от 30.04.2004 N 682-III, от 03.05.2005 N 1158-III,
от 02.05.2006 N 1658-III, от 02.05.2006 N 1611-III,
от 22.11.2006 N 1922-III, от 08.05.2007 N 2197-III,
от 04.09.2007 N 2436-III, от 04.03.2008 N 160-IV,
от 07.07.2008 N 329-IV, от 07.07.2008 N 332-IV,
от 01.10.2008 N 463-IV, от 31.10.2008 N 566-IV,
от 06.03.2009 N 699-IV, от 03.07.2009 N 900-IV,
от 10.11.2009 N 1132-IV, от 07.05.2010 N 1347-IV,
от 07.05.2010 N 1350-IV, от 05.05.2011 N 1985-IV
Хуулинуудай найруулгаар,
Буряад Республикын Конституционно Суглаанай 2000 оной декабриин 25-най 9 дугаарай, 2003 оной ноябриин 21-нэй 9 дугаарай Тогтоолнуудай, Буряад Республикын Верховной Сүүдэй 2000 оной ноябриин 17-ной, 2001 оной июниин 15-най, 2003 оной майн 16-най Шиидхэбэринүүдээр оруулагдаһан хубилилтануудтай найруулгаар)

Бидэнэр, Буряад Республикын олон үндэһэтэ арадай бүрин этигэмжэтэ түлөөлэгшэд, арад зонойнгоо хуби заяанай түлөө өөһэдынгөө түүхэтэ харюусалгые ойлгон, бүхы хүн түрэлтэнэй үнэтэ зүйлнүүдэй, арадуудай байдалаа өөһэдөө тодорхойлхо эрхын, мүн хүнэй эрхэнүүдэй Бүгэдэниитын Декларацида, уласхоорондын хуули ёһоной бусад шиидхэбэринүүдтэ болон Россиин Федерациин Конституцида батадхан бэшэгдэһэн эрхэ болон сүлөөнүүдэй нэн түрүүн хүндэдхэгдэхэ ёһотойе мэдэрэн, республикын (гүрэнэй) газар дайда дээрэ ажаһуудаг арадуудые бүрин зандань сахин байлгахые, өөрсэ янзын заяанайнь хүгжэлтые хангахые оролдон, бусад арадуудай бүрин бэеэ даанги байха эрхые хүндэлэн, арадай засагта хуули ёһото ниигэмэй гол ёһо гуримуудые тунхаглан, республикаяа Россиин Федерациин таһаршагүй хубинь – нютаг можонь мүн гэжэ тоолоод, тус Конституциие баталан абанабди.

Бүлэг 1. КОНСТИТУЦИОННО БАЙГУУЛАЛТЫН ҮНДЭҺЭ ҺУУРИНУУД

Статья 1

1. Буряад Республика болбол арадай засагта, хуули ёһото, Россиин Федерациин бүридхэлдэ ородог гүрэн мүн.
2. Буряад Республика Конституцитай, хуулинуудтай, гүрэн түрын һүлдэ тэмдэгүүдтэй, газар дэбисхэртэй, гүрэнэй хэлэнүүдтэй, гүрэнэй засагай зургаануудтай ба нютагай өөһэдын хүтэлбэритэй.

Статья 2

1. Хүн, тэрэнэй ами наһан ба бэеын элүүр, нэрэ түрэнь ба эрхэ хүндэнь, ойроо хүртэшэгүй байха ёһон ба аюулгүй байдалынь, эрхэнүүд болон сүлөөнүүдынь Буряад Республикада эгээл дээдын үнэтэ зүйлнүүд мүн. Тэдэниие мэдэрэлгэ, сахилга ба аршалан хамгаалга – гүрэнэй гол уялга мүн.
2. Буряад Республика хүнэй ба эрхэтэнэй эрхэнүүд болон сүлөөнүүдые хамгаалгые уласхоорондын хуули ёһоной бүгэдэндэ мэдэрэгдэһэн гол ёһонуудтай болон хэм эрилтэнүүдтэй, Россиин  Федерациин Конституцитай ба Буряад Республикын Конституцитай тааруугаар хангадаг.

Статья 3

1. Буряад Республика дотор гүрэн түрые даажа ябагшань ба засагай узуур үндэһэниинь хадаа тэрэнэй олон үндэһэ яһата арад мүн.
2. Буряад Республикын арад өөрынгөө засагые сэхэ бэелүүлдэг, мүн гүрэнэй засагай зургаануудаар болон нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудаар дамжуулан бэелүүлдэг.
3. Арадай засагай эгээл дээдэ сэхэ элирхэйлэлтэнь хадаа һанал хуряалга болон сүлөөтэ һунгалта мүн болоно.
4. Буряад Республикада ниигэмэй ямаршье хубинь, ямаршье нэгэдэл болон ямаршье нэгэ нюур гүрэнэй засагые өөрын болгон эзэмдэхэ ёһогүй.

Статья 4

1. Буряад Республикада үсөөн зонтой арадуудай эрхэнүүд уласхоорондын хуули ёһоной бүгэдэндэ мэдэрэгдэһэн ёһо заршамууд ба хэм эрилтэнүүдтэй, Россиин Федерациин уласхоорондын хэлсээнүүдтэй, Россиин  Федерациин Конституцитай, федеральна хуулинуудтай, Буряад Республикын Конституцитай ба Буряад Республикын хуулинуудтай зохилдуулан лаб хангагдадаг.
2. Буряад Республикада тэрэнэй газар дайда дээрэ ажаһуудаг арад үндэһэтэн болон яһатанай бүлэгүүдэй сүлөөтэ хүгжэлтэ хангагдадаг, тэдэнэй үе дамжаһан ёһо гуримууд болон заншалнуудаа зандань байлгахын ба хүгжөөхын тула таарамжатай эрхэ байдал байгуулагдадаг, үндэһэтэдэй соёлой түбүүдэй, эблэлнүүдэй болон ниитын бусад эмхинүүдэй хуулида зүришэхэгүй ажал ябуулга һайшаагдадаг.        

Статья 5

1. Буряад Республика дотор гүрэнэй засаг нэгэн байжа, хуули гаргаха, гүйсэдхэхэ ба сүүдэй һалаа засаг болгон хубаарилагдажа бэелүүлэгдэдэг. Хуули гаргаха, гүйсэдхэхэ ба сүүдэй засагай зургаанууд бэеэ даанхай байдаг.
2. Буряад Республикын гүрэнэй засагай зургаануудые Буряад Республика Буряад Республикын ба Россиин Федерациин конституционно байгуулалтын үндэһэн гуримай, мүн федеральна хууляар тогтоогдоһон гүрэнэй засагай түлөөлэлгэтэ ба гүйсэдхэхы зургаануудай эмхидхэлэй ёһо заршамуудай ёһоор бэеэ даажа тогтоодог.
3. Буряад Республика дотор гүрэнэй засагые Буряад Республикын Толгойлогшо, Буряад Республикын Арадай Хурал, Буряад Республикын Правительство, Буряад Республикын сүүдүүд бэелүүлдэг.
4. Буряад Республикын гүрэнэй засагай зургаануудай эрхэ түлөөлэлгэнүүдыень илган тодорхойлолго ба тэдэнэй хоорондын харилсаан Россиин  Федерациин Конституциин, федеральна хуулинуудай ёһоор Буряад Республикын Конституцяар ба Буряад Республикын хуулинуудаар тогтоогдодог.

Статья 6

1. Буряад Республика дотор нютагай өөһэдын хүтэлбэри мэдэрэгдэдэг, лаб хангагдадаг юм. Нютагай өөһэдын хүтэлбэри эрхэ түлөөлэлгэнүүдэйнгээ хэмжээн соо бэеэ даанхай байдаг. Нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаанууд гүрэнэй засагай зургаануудай тоодо оролсодоггүй.
2. Буряад Республикын гүрэнэй засагай зургаанууд нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудай хүдэлмэридэ хамһалсадаг, тэдээндэ туһаламжа үзүүлдэг ба өөрын эрхэ түлөөлэлгын хэмжээн соо тэдэнэй ажал ябуулгые тааралдуулдаг.
3. Буряад Республикын гүрэнэй засагай зургаануудай болон нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудай эрхэ түлөөлэлгэнүүдые илган тодорхойлолго ба тэдэнэй хоорондын харилсаан федеральна хуулинуудай ёһоор Буряад Республикын Конституцяар ба Буряад Республикын хуулинуудаар тогтоогдодог.

Статья 7
1. Буряад Республика дотор арадай засаг политикын, экономикын болон үзэл бодолой талаар олон ондоо байха, олон партинуудай байха ба хуули сахиха үндэһөөр бэелүүлэгдэдэг. Ямаршье үзэл бодол гүрэнэй гү, али уялгата болгон тогтоогдохо ёһогүй.
2. Олониитын нэгэдэлнүүд хуулиин үмэнэ адли тэгшэ байдаг.
3. Буряад Республикын үндэһэн хуулита байгуулалтые болон бүрин бүтэн байлгыень хүсөөр хубилгаха, үнгэ шарайн, үндэһэ яһанай ба шажан мүргэлэй талаар хёмороо үүдхэн үрхидхэхэ уг зорилготой, иимэ ябуулга эрхилхэ шэглэлтэй олониитын нэгэдэлнүүдые байгуулга зүбшөөгдэхэгүй, ажал ябуулгань эрхилэгдэхэгүй.

Статья 8

1. Газар болон байгаалиин бусад нөөсэнүүд үмсын, гүрэнэй, муниципальна болон бусад түхэлэй зөөри байжа болохо.
2. Буряад Республикада газар болон байгаалиин бусад нөөсэнүүд Буряад Республикын газар дайда дээрэ ажаһуудаг арадуудай ажамидаралай ба ажал ябуулгын үндэһэ һуури болохоор ашаглагдадаг ба хамгаалагдадаг.

Статья 9

Буряад Республика – социальна гүрэн мүн. Гүрэнэй гол бодол хүнэй нэрэ түрэдэ хүрэмэ ажамидарал болон сүлөөтэ хүгжэлтыень хангаха эрхэ байдал байгуулгада шэглүүлэгдэнхэй.

Статья 10

Буряад Республика дотор экономическа ажал ябуулгын, олзын хэрэг эрхилэлгын ба ажалай эрхэ сүлөө, мүн зөөриин бүхы түхэлнүүдэй адли тэгшэ байдал, хуулиин талаһаа тэдэниие адляар хамгаалалга, үрдилдөөтэ тэмсэлые дэмжэлгэ хангагдадаг.

Статья 11

1. Буряад Республика дотор хуулиин эгээл дээдын хүсэтэй байха байдал тогтоогдоно. Буряад Республикын гүрэнэй засагай зургаанууд, Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаанууд, тушаалта нюурнууд, эрхэтэд ба тэдэнэй нэгэдэлнүүд Россиин Федерациин Конституци, тэрээндэ үндэһэлһэн федеральна хуулинуудые, федеральна бусад хуулинуудые, Буряад Республикын Конституци ба Буряад Республикын хуулинуудые сахиха уялгатай.
2. Буряад Республикын Конституци Буряад Республикын мэдэжэ эрхилхэ гэгдэһэн асуудалнуудаар юридическэ дээдэ хүсэтэй, сэхэ бэелүүлэгдэдэг баталалга боложо, бүхы газар дайда дээрэнь хэрэглэгдэдэг. Буряад Республика дотор абтадаг хуулинууд болон хуули ёһоной бусад шиидхэбэринүүд Буряад Республикын Конституцида, мүн Россиин  Федерациин Конституцида, тэрээндэ үндэһэлһэн ба федеральна бусад хуулинуудта зүришэхэ ёһогүй.
3. Бүхы хуулинууд албан ёһоор толилогдохо ёһотой. Толилогдоогүй хуулинууд хэрэглэгдэдэггүй. Хүнэй болон эрхэтэнэй эрхэ, сүлөөнүүд болон уялгануудые дайраһан хуули ёһоной гуримшуулхы шиидхэбэринүүд бүхы зоной мэдэхээр толилогдоогүй байбал, хэрэглэгдэхэ ёһогүй.

Статья 12

Буряад Республика Россиин Федерациин эрхэтэнэй нэгэн харьяа тухай ба Россиин Федерациин эрхэтэн бүхэн бүхы эрхэ сүлөөнүүдтэй байдаг ба Россиин Федерациин Конституцида бэшэгдэһэн адли уялгануудые даадаг тухайнь Россиин Федерациин Конституциин дүримүүдһээ уламжалдаг.

Статья 13

1. Буряад Республика уласхоорондын хуули ёһоной бүгэдэндэ мэдэрэгдэһэн гол заршамууд болон хэм эрилтэнүүдые сахидаг.
2. Буряад Республика Россиин Федерациин Конституциин, федеральна хуулинуудай ба Буряад Республикын хуулинуудай олгоһон эрхэ түлөөлэлгэнүүдэй хэмжээндэ уласхоорондын ба гадаадын экономическа харилсаануудые бэелүүлхэ эрхэтэй.

Статья 14

1. Буряад Республикын Конституциин тус бүлэгэй дүримүүд Буряад Республикын конституционно байгуулалтын үндэһэ һууринь болодог.
2. Тус Конституциин ямаршье бусад дүримүүд Буряад Республикын конституционно байгуулалтын үндэһэндэ зүришэхэ ёһогүй.

Бүлэг 2. БУРЯАД РЕСПУБЛИКА ДОТОРХҮНЭЙ БОЛОН ЭРХЭТЭНЭЙ ЭРХЭ, СҮЛӨӨНҮҮД БОЛОН УЯЛГАНУУД

Статья 15

1. Буряад Республика дотор хүнэй ба эрхэтэнэй эрхэнүүд болон сүлөөнүүд Уласхоорондын хуули ёһоной бүгэдэндэ мэдэрэгдэһэн гол заршамууд ба хэм эрилтэнүүдтэй, мүн Россиин Федерациин Конституцитай, Буряад Республикын Конституцитай зохилдуулагдан мэдэрэгдэдэг, лаб хангагдадаг.
2. Хүнэй гол эрхэ ба сүлөөнүүд гээшэ хаһан абажа боломоор бэшэ, түрэһэнһөөнь хойшо хүн бүхэндэ таһаршагүй хабаатай зүйл мүн.
3. Хүнэй ба эрхэтэнэй эрхэ болон сүлөөнүүдэй бэелэл бусад хүнүүдэй эрхэ болон сүлөөнүүдые эбдэхэ ёһогүй.

Статья 16

Хүнэй ба эрхэтэнэй эрхэ болон сүлөөнүүд сэхэ бэелүүлэгдэдэг. Тэдэ хадаа хуулинуудай удха шанар болон хэрэглэлгые, Буряад Республикын хуули гаргадаг ба гүйсэдхэдэг засагай зургаануудай, Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудай ажал ябуулгые тодорхойлдог, хуули бэелүүлгээр хангагдадаг.

Статья 17

1. Бүхы хүнүүд хуулиин ба сүүдэй үмэнэ адли эрхэтэй.
2. Эрэгтэй, эмэгтэйн илгааһаа, үнгэ шарайһаа, үндэһэ яһанһаа, хэлэнһээ, уг гарбалһаа, эд зөөриин ба тушаалай байдалһаа, хаана ажаһуудагһаа, шажан мүргэлдэ ямараар хандадагһаа, үзэл бодолһоо, олониитын нэгэдэлнүүдтэ хабаададагһаа, мүн бусад ушар байдалһаа уламжалалгүй, хүнэй ба эрхэтэнэй эрхэ болон сүлөөнүүдэй адли тэгшэ байлгые гүрэн лаб хангадаг. Социальна, үнгэ шарайн, үндэһэ яһанай, хэлэнэй гү, али шажан мүргэлэй ушар шалтагаанаар эрхэтэдэй эрхэ хизаарлаха али бүхы һэдэлгэ ябадалнууд хоригдонхой.
3. Эрэгтэй болон эмэгтэй хүнүүд адли тэгшэ эрхэтэй ба эрхэ сүлөөнүүдтэй, эрхэеэ эдлэхэ адли арга боломжотой байха ёһотой.

Статья 18

Хүн бүхэн ажамидарха эрхэтэй.

Статья 19

1. Хүнэй эрхэ хүндыень гүрэн үмэглэн хамгаалдаг. Юуншье тэрэниие доошонь дараха үндэһэ һуури боложо шадахагүй.
2. Хэншье тамалалгада, хүсэрхэлгэдэ ортохо ёһогүй, мүн ондоо хэрзэгы гү, али хүнэй эрхэ хүндые доромжолһон хандасада гү, али хэһээлтэдэ хүртэхэ ёһогүй. Медицинын, эрдэмэй гү, али бусад ондоо туршалгануудта өөрынь һайн дуранай зүбшөөлгүйгөөр хэншье хабаадуулагдаха ёһогүй.

Статья 20

1. Хүн бүхэн сүлөөтэ байха ба хубиингаа ойро хүртэшэгүй эрхэтэй юм.
2. Тушаалга, харуул доро абалга ба харуул доро байлгаха ябадал гансал сүүдэй шиидхэбэреэр бэелүүлэгдэдэг. Сүүдэй шиидхэбэриин гаргагдатар, 48 часһаа дээшэ болзор соо хэншье баригдажа байха ёһогүй.

Статья 21

1. Хүн бүхэн хубиинь амидаралай ойро хүртэшэгүй байха, хубиин ба гэр бүлын нюусатай байха, мүн нэрэ хүндэеэ, һайн нэрэеэ хамгаалуулха эрхэтэй.
2. Хүн бүхэн бэшэг бэшэхэдээ, телефоноор хөөрэлдэхэдөө, почтоор, телеграфаар болон бусад аргаар харилсахадаа, өөрын нюусатай байха эрхэтэй.

Статья 22

1. Хүнэй хубиин ажабайдал тухай мэдээнүүдые суглуулха, хадагалха, хэрэглэхэ ба тарааха ябадал өөрынь зүбшөөлгүйгөөр хэгдэхэ ёһогүй.
2. Гүрэнэй засагай зургаанууд болон нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаанууд, тэндэ хүдэлдэг тушаалта нюурнууд хэн нэгэнэй эрхэ болон сүлөөнүүдые сэхэ дайраһан документ болон материалнуудтай, федеральна  хууляар ондоо зүйлэй хараалагдаагүй байбал, тэрэниие танилсуулха уялгатай.

Статья 23

Гэр байра ойроо хүртэшэгүй юм. Федеральна хууляар тогтоогдоһон гү, али сүүдэй шиидхэбэриин үндэһөөр болоһон ушарнууд бэшэ һаань, хэншье хүнэй байрада тэрээн соо байдаг нюурнуудай зүбшөөлгүйгөөр орохо эрхэгүй.

Статья 24

1. Ямар яһанай байһанаа хүн өөрөө тодорхойлхо, мүн зааха эрхэтэй. Хэншье ямар яһанай байһанаа баалалтаар тодорхойлхо, зааха ёһогүй.
2. Хүн бүхэн түрэлхи хэлэеэ хэрэглэхэ эрхэтэй, харилсаанда, хүмүүжүүлгэ болон һуралсалда, зохёохы ажалда хэрэглэхэ хэлэеэ дураараа шэлэхэ эрхэтэй.

Статья 25

Буряад Республикын газар дээрэ хуулита ёһоор байһан хүн бүхэн ямаршье һаадгүйгөөр иишэ тиишээ ябаха, байха болон ажаһууха газараа шэлэхэ эрхэтэй.

Статья 26

Шүтэл бишэрэлэй болон шажан мүргэлэй талаар сүлөө байлга, тэрэ тоодо гансаараа гү, али бусад зонтой хамта ямаршье шажанда шүтэхэ гү, али оройдоо шүтэхэгүй, шажанай ба бусад үзэл бодолнуудые сүлөөтэйгөөр һунгажа баримталха, тарааха, тэрээнтэеэ тааруугаар ажал ябуулгаяа эрхилхэ эрхэ хүн бүхэндэ лаб хангагдадаг.

Статья 27

1. Ямаршье бодол бодохо ба ямаршье үгэ хэлэхэ эрхэ сүлөө хүн бүхэндэ лаб хангагдадаг.
2. Социальна, мүн үнгэ шарайн, үндэһэ яһанай гү, али шажан мүргэлэй талаар үзэн ядалга, дайсан харша ябадал үүдхэһэн номнол гү, али идхалга хорюултай. Социальна, үнгэ шарайн, үндэһэ яһанай, шажан мүргэлэй гү, али хэлэнэй талаар дээрэлхэхэ ябадал гаргаһан номнол хоригдодог.
3. Өөрынгөө һанамжа, үзэл бодол хэлэхыень гү, али эдээнһээ арсахыень хэнииешье баадхажа болохогүй.
4. Хэншье хууляар зүбшөөгдэһэн ямаршье аргаар мэдээсэл бэдэржэ олохо, абаха, саашань дамжуулха, бии болгохо ба тарааха эрхэтэй.
5. Буряад Республикада олондо мэдээсэл тараалгын сүлөө хангагдадаг.

Статья 28

1. Хэншье нэгэдэл эмхидхэхэ, тэрэ тоодо өөрынгөө аша туһа хамгаалхын тулада мэргэжэлтэ холбоонуудые байгуулха эрхэтэй. Ниитын нэгэдэлнүүдэй ажал ябуулгын эрхэ сүлөө лаб хангагдадаг.
2. Ямар нэгэ нэгэдэлдэ орохо гү, али тэрэнэй гэшүүн байха гэжэ хэншье баадхагдаха ёһогүй.

Статья 29

Буряад Республикын эрхэтэд амгалан ёһоор, буу зэбсэггүйгөөр сугларха, суглаа, митингнүүд болон жагсаалнуудые үнгэргэхэ, буруушаан бүлэгөөрөө ябаха ба зогсон байха эрхэтэй.

Статья 30

1. Эрхэтэд гүрэнэй хэрэгүүдые хүтэлбэрилхэ хэрэгтэ сэхэ гү, али өөһэдынгөө түлөөлэгшэдөөр дамжуулан хабаадаха эрхэтэй.
2. Эрхэтэд Россиин  Федерациин гүрэнэй засагай зургаануудта, Буряад Республикын гүрэнэй засагай зургаануудта, нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудта һунгаха ба һунгагдаха, мүн һанал хуряалгада хабаадалсаха эрхэтэй.
3. Буряад Республикын эрхэтэд гүрэнэй албанда орохо адли арга боломжотой.
4. Буряад Республикын эрхэтэд сүүдээр хэрэг шүүжэ шиидхэлгэдэ хабаадаха эрхэтэй.

Статья 31

Эрхэтэд гүрэнэй зургаануудта ба нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудта өөһэдөө хандаха гү, али мүн өөрын ба бусад зонтой хамтаржа хандалга эльгээхэ эрхэтэй.

Статья 32

1. Хүн бүхэн олзын хэрэг эрхилэлгэдэ болон хууляар хоригдоогүй экономическа бусад ажал ябуулгада өөрынгөө бэлиг шадабариие, зөөри хүрэнгэ дураараа хэрэглэхэ эрхэтэй.
2. Гансаараа бүрин эзэмдэхэ болон үнэн сэхэ бэшэ үрдилдөөтэ тэмсэл хэхэ гэһэн шэглэлтэй экономическа ажал ябуулга хорюултай.

Статья 33
Федеральна хуулинуудай ёһоор хүн бүхэн өөрын мэдэлэй хогшол зөөритэй байха, тэрэнээ гансаараашье, мүн ондоо нюурнуудтай суг эзэлхэ, ашаглаха ба шиидхэхэ эрхэтэй.
Уг залгамжалгын эрхэ лаб найдуулагдадаг.

Статья 34

1. Эрхэтэд болон тэдэнэй нэгэдэлнүүд хубиин зөөриин эрхээр газартай байха эрхэтэй.
2. Оршон тойронхи байгаалида хохидол ушаруулхагүй, бусад зоной хуулита аша туһа дайрахагүй байбал, эзэн хүнүүд газарые болон байгаалиин бусад нөөсэнүүдые дураараа эзэлэн эдлэхэ, ашаглаха, эзэн ёһоор захирха эрхэтэй.
3. Газар эзэлэн эдлэхэ, ашаглаха, эзэн ёһоор захирха эрхэ нүхэсэл болон гурим федеральна хуулинуудаар ба Буряад Республикын хуулинуудаар тодорхойлогдодог.

Статья 35

1. Ажал сүлөөтэ шэнжэтэй. Ажал хэхэ бэлиг шадабарияа хүн бүхэн өөрын дураар хэрэглэхэ, мүн хэхэ ажалаа ба мэргэжэлээ шэлэхэ эрхэтэй.
2. Баалалтын ажал хорюултай.
3. Хүн бүхэн аюулгүйн ба ариг сэбэрэй эрилтэнүүдтэ харюусаһан эрхэ байдалда ажаллаха, федеральна хууляар тогтоогдоһон ажалай эгээн бага түлөөһэнһөө доогуур бэшэ түлбэри ямаршье газаашалгагүйгөөр абаха, мүн ажалгүйдэлгэһөө хамгаалагдаха эрхэтэй.
4. Хүн хубидаа болон коллективүүд ажалай арсалдаа хэхэ эрхэтэй гэжэ мэдэрэгдэнэ. Арсалдаа шиидхэхэ талаар федеральна хууляар тогтоогдоһон аргануудые хэрэглэхэ, тэрэ тоодо буруушаан ажалаа зогсоохо эрхэтэй.
5. Хүн бүхэн амарха эрхэтэй. Ажалай хэлсээнэй ёһоор хүдэлжэ байһан хүн бүхэндэ федеральна хууляар тогтоогдоһон ажалай сагай хэмжээн, амаралтын ба һайндэрэй үдэрнүүд, түлбэритэй жэл бүриин амаралта лаб хангагдадаг.

Статья 36

1. Эхэ, эсэгэ байлгые, бага наһые, гэр бүлые гүрэн хамгаалдаг.
2. Үхибүүд тухайгаа оролдолго гаргаха, тэдэнээ хүмүүжүүлхэ гээшэ түрэлхидэй бэелүүлхэ адли эрхэ ба уялга мүн.
3. Ажал хэхэ шадалтай, 18 наһа хүсэһэн үхибүүдынь ажал хэхэ шадалгүй болоһон түрэлхид тухайгаа оролдолго гаргаха ёһотой.

Статья 37

1. Үбгэн наһан, үбшэн үлбэр, эрэмдэг дутуу болоо һаа, мүн тэжээдэг хүнөө алдабал, хүн бүхэн үхибүүдээ хүмүүжүүлхын тулада, федеральна хууляар ба Буряад Республикын хууляар тогтоогдоһон бусад ушарнуудта социальна талаар лаб хангагдаха ёһотой.
2. Гүрэнэй пенсинүүд болон социальна тэдхэмжэнүүд федеральна хуулиин ёһоор тогтоогдодог.
3. Һайн дураараа социальна даалга хэлгэ, социальна хангалгын нэмэлтэ зүйлнүүдые бии болголго, буянта хэрэг үйлэдэлгэ һайшаагдадаг.

Статья 38

1. Хүн бүхэн гэр байратай байха эрхэтэй. Хэншье хүнэй дура зоргоор байраяа хаһагдаха ёһогүй.
2. Буряад Республикын гүрэнэй засагай зургаанууд ба Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаанууд гэр байра барилга һайшаан дэмжэдэг, гэр байра абаха эрхэ бэелүүлхэ таатай байдал байгуулдаг.
3. Зөөри багатай, мүн байрада хэрэгтэй, хуули дотор заагдаһан бусад эрхэтэдтэ гэр байра түлөөһэгүйгөөр үгтэдэг гү, али хууляар тогтоогдоһон хэмдэ тааруугаар гүрэнэй, муниципальна болон гэр байрын бусад жасануудһаа хилбар сэнгээр худалдагдадаг.

Статья 39

1. Хүн бүхэн бэеын элүүрые аршалан хамгаалгада, эмнэлгын туһаламжада хүртэхэ эрхэтэй. Элүүрые хамгаалгын гүрэнэй ба муниципальна эмхи зургаануудта хандаһан эрхэтэдтэ туһаламжа гүрэнэй лаб хангаха программын хэмжээндэ түлөөһэгүйгөөр үзүүлэгдэдэг.
2. Буряад Республикада зоной бэеын элүүрые хамгаалха, һайжаруулха республикын программанууд мүнгөөр хангагдадаг, элүүрые хамгаалха гүрэнэй, муниципальна, хубиин байгуулгануудые хүгжөөхэ хэмжээ ябуулганууд абтадаг, хүнэй бэеын элүүрые һайжаруулха, бэеын тамирай соёл болон спорт хүгжөөхэ, байгаали хамгаалха ба ариг сэбэрые сахиха, халдабарита үбшэнүүдые һэргылхэ зохихо байдал хангаха шэглэлтэй ажал ябуулга дэмжэгдэдэг.
3. Зоной ами наһанда, бэеын элүүртэ аюул тохёолдуулһан ушар болон нүхэсэл байдал нюуһан тушаалта нюурнууд федеральна хуулиин ёһоор харюусалгада хабаадуулагдадаг.

Статья 40

Хүн бүхэн оршон тойронхи таарамжатай эрхэ байдалда ажаһууха, тэрэнэй байдал тухай үнэн сэхэ мэдээсэл абажа байха, тиин элүүр энхэдэнь гү, али эд зөөридэнь амита байгаалитай харилсалгын хуули эбдэлгээр хүргэгдэһэн хохидолые харюулха эрилтэ табиха эрхэтэй.

Статья 41

1. Хүн бүхэн һураха эрхэтэй.
2. Юрэнхы эрдэм һуралсалай эмхи зургаануудта һургуулиин урдахи, юрэнхы эхин, юрэнхы гол, юрэнхы дунда (гүйсэд), мүн нэмэлтэ эрдэм һуралсалай бултанда хүртэсэнь ба түлөөһэ үгынь лаб хангагдадаг.
3. Хүн бүхэн гүрэнэй гү, али муниципальна эмхи зургаанда, предприятида шалгалтын үндэһөөр мэргэжэлэй дунда ба дээдэ эрдэм түлөөһэгүйгөөр олохо эрхэтэй.
4. Юрэнхы эрдэм уялгата юм. Түрэлхид гү, али тэдэнэй орондо байһан хүнүүд хүүгэдэй юрэнхы эрдэм олохо хэрэг хангадаг.
5. Буряад Республика эрдэм һуралсалай ба өөрөө һуралгын элдэб түхэлнүүдые дэмжэдэг.

Статья 42

1. Уран зохёолой, уран һайханай, эрдэмэй, техническэ болон бусад янзын зохёохы ажал эрхилхэ, багшалха эрхэ хүн бүхэндэ лаб хангагдадаг.
2. Хүн бүхэн соёлой ажабайдалда хабаадаха, соёлой эмхи зургаануудые ашаглаха, соёлой үнэтэ зүйлнүүдые үзэхэ боломжотой байха эрхэтэй.
3. Хүн бүхэн Буряад Республикын арадуудай түүхын ба соёлой угай баялигуудые бүрин бүтэн байлгаха гэжэ оролдохо, түүхын ба соёлой хүшөө дурасхалнуудые хамгаалха уялгатай.

Статья 43

1. Буряад Республикада хүнэй ба эрхэтэнэй эрхэ болон сүлөөнүүдые гүрэнэй талаһаа хамгаалалга лаб хангагдадаг.
2. Хүн бүхэн хууляар хоригдоогүй бүхы аргануудые хэрэглэн, эрхэ болон сүлөөнүүдээ хамгаалха эрхэтэй.

Статья 44

1. Хүн бүхэнэй эрхэ болон сүлөөнүүдые сүүдээр хамгаалалга лаб хангагдадаг.
2. Гүрэнэй засагай зургаануудай, нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудай, ниитын нэгэдэлнүүдэй ба тушаалта нюурнуудай шиидхэбэринүүд ба ябуулганууд (али гэбэл ябуулга хээгүй байһан ушар) тушаань сүүдтэ гомдол барижа болохо.
3. Хэншье Россиин  Федерациин уласхоорондын хэлсээнүүдтэй зохилдуулан, хүнэй эрхэ болон сүлөөнүүдые хамгаалха талаар гүрэнүүд хоорондын зургаануудта хандаха эрхэтэй, хэрбээ эрхэ хуулиин хамгаалгын гүрэн доторой бүхы байһан аргануудай барагдабал.

Статья 45

1. Тус сүүдэй ба тус судьягай харьяата шүүлгэдэ орохо гэжэ федеральна хуулиин ёһоор хараалагдаһан байбал, хэрэгээ тэндэ шүүлгэн харуулха эрхэеэ хэншье хаһагдаха ёһогүй.
2. Гэмтэ ябадал гаргаба гэжэ гэмнэгдэжэ байһан хүн федеральна хууляар хараалагдаһан ушарнуудта шиидхэбэри гаргадаг арад зоной һунгамал түлөөлэгшэдэй хабаадалгатайгаар сүүдтэ хэрэгээ харуулха эрхэтэй.

Статья 46

Хүн бүхэндэ мэргэжэлтын юридическэ туһаламжа абаха эрхэ лаб хангагдадаг. Федеральна хууляар ба Буряад Республикын хууляар хараалагдаһан ушарнуудта юридическэ туһаламжа түлөөһэгүйгөөр үзүүлэгдэдэг.
Статья 47

Гэмтэ ябадал хэлгэдэ гэмнэгдэгшын гэм гэршэлэлгэ Россиин Федерациин Конституцитай ба федеральна хуулинуудтай зохилдуулан тогтоогдодог.

Статья 48

Сүүдэй шиидхэл дахинаа хаража үзүүлхэ, үршөөл хайрада хүртэхэ гү, али хэһээлтэ зөөлэрүүлхэ эрхэ Россиин Федерациин Конституциин ба федеральна хуулинуудай ёһоор тогтоогдодог.

Статья 49

Гэршын харюу үгэхэ уялгаһаа сүлөөлэлгэ Россиин Федерациин Конституциин ба федеральна хуулинуудай ёһоор тогтоогдодог.

Статья 50

Гэмтэ ябадалһаа болон засаг хэтэрүүлһэнһээ хохидоһон хүнүүдэй эрхые федеральна хуули хамгаалдаг. Хохидогшодто тус хэрэгые сүүдтэ харуулха, мүн ушаруулагдаһан хохидол тэхэрюулхэ арга гүрэн хангадаг.

Статья 51

Гүрэнэй засагай зургаануудай гү, али тэдэнэй тушаалта нюурнуудай хуули буса ябуулгануудһаа (али зохихо ябуулга хээгүй байһанһаань) уламжалан тохёолдоһон гарза хохидолые хүн бүхэн гүрэнөөр хүсэлдүүлхэ эрхэтэй.

Статья 52
1. Харюусалгые тогтооһон гү, али тэрэниие хүндэ болгоһон хуули һөөргэ сухаряад хэрэглэгдэдэггүй.
2. Үйлэдэгдэхэ үедэнь хуули эбдэһэн ябадал гэжэ тоологдодоггүй байһан үйлэ хэрэгэй түлөө хэншье харюусаха ёһогүй. Хэрбээ хуули эбдэһэнэй һүүлээр тэрэнэй түлөө харюусалгын болюулагдаһан гү, али зөөлэрүүлэгдэһэн байгаа һаань, шэнэ хуули хэрэглэгдэдэг.

Статья 53

1. Буряад Республикын Конституци соо гол эрхэ болон сүлөөнүүдые тоололго хүнэй ба эрхэтэнэй бүгэдэндэ мэдэрэгдэһэн бусад эрхэ болон сүлөөнүүдые арсаһан гү, али багадхаһан удхатай гээд тайлбарилагдаха ёһогүй.
2. Хүнэй ба эрхэтэнэй эрхэ болон сүлөөнүүдые болюулһан гү, али багадхаһан хуулинууд Буряад Республикада хэблэгдэхэ ёһогүй.
3. Хүнэй ба эрхэтэнэй эрхэ ба сүлөөнүүдые хизаарлалга Россиин  Федерациин Конституциин ба федеральна хуулинуудай ёһоор тогтоогдодог.

Статья 54

Буряад Республикын газар дайда дээрэ онсо ушаралта байдал федеральна хуули ёһонуудаар тогтоогдоһон ушар шалтагаанай бии байхада ба гуримаар соносхогдожо болодог.

Статья 55

Хүн бүхэн Россиин Федерациин Конституци, Буряад Республикын Конституци сахиха, бусад хүнүүдэй эрхэнүүд болон сүлөөнүүдые хүндэлхэ, мүн уласхоорондын хуули ёһоор, Россиин Федерациин Конституцяар ба Буряад Республикын Конституцяар тогтоогдоһон бусад уялгануудые дүүргэхэ ёһотой.

Статья 56

Хүн бүхэн хууляар тогтоогдоһон налог болон татабаринуудые түлэхэ уялгатай. Шэнэ налогуудые тогтооһон гү, али налог түлэгшэдэй байдал муудхаһан хуулинууд һөөргэ сухаряад хэрэглэгдэдэггүй.

Статья 57

Хүн бүхэн байгаали болон оршон тойронхи байдал хамгаалха, Байгал нуурта болон байгаалиин бусад баялигуудта гамтайгаар хандаха уялгатай.

Статья 58

Эрхэтэд федеральна хуулитай зохилдуулан сэрэгэй алба хэдэг.

Статья 59

Эрхэтэн 18 наһанһаа эхилжэ, өөрынгөө эрхэнүүд болон уялгануудые бэеэ даагаад гүйсэд бэелүүлхэ аргатай.

Бүлэг 3. БУРЯАД РЕСПУБЛИКЫН ГҮРЭНЭЙ-ХУУЛИТА
ЭРХЭ ЗЭРГЭ

Статья 60

1. Буряад арадай байдалаа өөрөө тодорхойлхо эрхые бэелүүлһэнэй эсэстэ байгуулагдаһан Буряад Республика Буряад Республикын олон үндэһэ яһата бүхы арадай аша туһые хамгаална.
2. Буряад Республика – Россиин Федерациин бүридэлдэ ородог гүрэн мүн. Тэрэнэй гүрэнэй-хуулита эрхэ зэргэ Россиин Федерациин Конституцяар болон Буряад Республикын Конституцяар тодорхойлогдодог ба федеральна конституционно хуулитай зохилдуулан, Россиин Федерациин ба Буряад Республикын хоорондоо хэлсэһэнэй ёһоор хубилгагдажа болоно.
3. Буряад Республикын болон Россиин Федерациин бусад нютаг можонуудай хоорондохи хилэнүүд Россиин Федерациин Конституцитай, федеральна хуулитай ба Буряад Республикын хуулитай зохилдуулан, имагтал тэдэнэй хоорондоо хэлсэһэнэй ёһоор хубилгагдажа болоно. Хилэ хубилгаха тушаа Буряад Республикын зүбшөөл һанал хуряалга үнгэргэһэнэй ашаар элирхэйлэгдэдэг.
4. Буряад Республикын болон Россиин Федерациин гүрэнэй засагай зургаануудай хоорондохи харилсаанууд Россиин Федерациин Конституцяар, Буряад Республикын Конституцяар ба хэлсээнүүдээр тогтоогдодог.

Статья 61

Россиин Федерациин Конституциин ёһоор Россиин Федерациин мэдэлдэ байдаг гэбэл:
а) Россиин Федерациин Конституци болон федеральна хуулинуудые баталан абалга ба хубилалтануудые оруулга, тэдэниие баримталан сахилгые хиналга;
б) Россиин Федерациин федеративна байгуулалта ба газар дайдань;
в) хүнэй ба эрхэтэнэй эрхэнүүд болон сүлөөнүүдые гуримшуулга ба хамгаалга; Россиин Федерациин эрхэтэн байлга; үсөөн хүн зонтой үндэһэтэнэй эрхэнүүдые гуримшуулга ба хамгаалга;
г) хуули гаргадаг, гүйсэдхэлгын болон сүүдэй засагай федеральна зургаануудые, мүн тэдэнэй эмхидхэлэй ба ажал ябуулгынь гурим тогтоолго; гүрэнэй засагай федеральна зургаануудые бүрилдүүлгэ;
д) федеральна гүрэнэй зөөри ба тэрэниие эрхилэн хүтэлэлгэ;
е) федеральна политикын үндэһэ һуури тогтоолго ба Россиин Федерациин гүрэнэй, экономическа, экологическа, социальна, соёлой ба үндэһэтэнэй хүгжэлтын федеральна программанууд;
ж) ниитэ нэгэ дэлгүүрэй хуули ёһын үндэһые тогтоолго; финансын, мүнгэнэй, урьһалалгын, тамуужанай хэрэг гуримшуулга, мүнгэ гаргалга, сэн тогтоолгын политикын үндэһэн гуримууд; федеральна экономическа албанууд, тэрэ тоодо федеральна банкнууд;
з) федеральна бюджет; федеральна налогууд болон татабаринууд; нютагуудые хүгжөөлгын федеральна жасанууд;
и) элшэ хүсэнэй федеральна байгуулганууд, ядерна элшэ хүсэнэй һалбари, атом задалхада бии болодог зүйлнүүд; федеральна транспорт, зам харилсаан, мэдээсэл тараалга болон хэлхеэ холбоон; замбуулинда ажал ябуулга;
к) Россиин Федерациин гадаадын политика ба уласхоорондын харилсаан, Россиин Федерациин уласхоорондын хэлсээ баталалганууд; дайн сэрэгэй ба амгалан байдалай асуудалнууд;
л) Россиин Федерациин гадаадын-экономическа харилсаанууд;
м) ороноо хамгаалга ба аюулгүй байдал; сэрэгэй үйлэдбэри; буу зэбсэг, һомо хэрэгсэлнүүд, сэрэгэй техникэ болон сэрэгэй бусад хэрэгсэл зөөри худалдаха ба худалдажа абаха гурим тодорхойлолго; хорото бодосуудые, манаруулдаг зүйлнүүдые үйлэдбэрилгэ ба тэдэниие хэрэглэлгын гурим;
н) Россиин Федерациин гүрэнэй хилын, харьяата далайнуудайнь, агаарайнь дайдын, онсо экономическа зонынь ба түби шадарай уһанай оёорой эрхэ зэргыень тодорхойлолго ба хамгаалга;
о) сүүдэй байгууламжа; прокуратура; уголовно, гэмтэнэй-хэрэг шүүлгын болон гэмтэнэй хэһээлтэ-гүйсэдхэлгын хуули зохёон гаргалга; хэһээлтэһээ сүлөөлгэ ба ами бэеын үршөөлдэ хүртөөлгэ; эрхэтэнэй, эрхэтэнэй-хэрэг шүүлгын, арбитражна-хэрэг шүүлгын хуули зохёон гаргалга; ухаанай бүтээл зөөриие хуулиин талаар гуримшуулга;
п) зүришэлдөө шиидхэхэ федеральна хуули;
р) уларил шэнжэлдэг албан, үндэһэн хэб түхэлнүүд, хэмжэлгын бодото хэм хэмжүүрнүүд, метрэй гурим, саг тоололго; газар хэмжэлгэ ба газарай карта зуралга; газар нютагуудай нэрэнүүд; албан ёһоной статистикын ба бухгалтериин тоо бүридхэл;
с) Россиин Федерациин гүрэнэй шагналнууд ба хүндэтэ нэрэ зэргэнүүд;
т) федеральна гүрэнэй албан.

Статья 62

Россиин Федерациин Конституциин ёһоор Россиин Федерациин ба Буряад Республикын хамтын мэдэлдэ байдаг гэбэл:
а) Буряад Республикын Конституциин болон Буряад Республикын хуулинуудай Россиин Федерациин Конституцида болон федеральна хуулинуудта зохилдол хангалга;
б) хүнэй ба эрхэтэнэй эрхэнүүд ба сүлөөнүүдые хамгаалга; үсөөн тоото үндэһэтэнэй эрхэ хамгаалга; хуули сахилгые, гурим журам, ниитын аюулгүйе хангалга; хилэ шадархи нютагуудай байха гурим;
в) газар, газарай, уһанай, байгаалиин бусад нөөсэнүүдые эдлэхэ, ашаглаха, эзэн ёһоор мүрынь олохо асуудалнууд;
г) гүрэнэй зөөри илган тодорхойлолго;
д) байгаали ашаглалга; оршон тойронхи байдал хамгаалга ба экологическа аюулгүй байдал хангалга; онсо хамгаалагдадаг байгаалиин газар дайданууд; түүхын ба соёлой дурасхаалта зүйлнүүдые хамгаалга;
е) хүмүүжүүлгын, һуралсалай, эрдэмэй, соёлой, бэеын тамирай соёлой ба спортын юрэнхы асуудалнууд;
ж) элүүрые хамгаалгын асуудалнуудые тааралдуулга; гэр бүлын, эхэ, эсэгын байдал ба бага наһа хамгаалга; социальна талаар хамгаалга, тэрэ тоодо социальна хангалга;
з) ехэ һандаралта усалнуудтай, байгаалиин гай аюулнуудтай, халдабарита үбшэн тахалтай тэмсэхэ, хойшолонгуудыень усадхаха талаар хэмжээнүүдые абалга;
и) Россиин Федерацидахи налог ашалгын болон татабаринуудай юрэнхы гол ёһонуудые тогтоолго;
к) захиргаанай, захиргаанай-хэрэг шүүлгын, ажалай, гэр бүлын, гэр байрын, газарай, уһанай, ой модоной асуудалнуудаар хуулинуудые гаргалга, газарай гүн соохи нөөсэнүүд, тойронхи оршон хамгаалга тухай хуулинуудые гаргалга;
л) сүүдэй болон хуули хамгаалгын зургаануудта хүдэлдэг зон; адвокадуудай ажал; нотариат;
м) үсөөн хүн зонтой яһатад угсаатадай анханайнь амидаралай оршон байдал болон заншалта һуудалайнь түхэл шэнжые хамгаалга;
н) гүрэнэй засагай болон нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудай байгууламжа эмхидхэлгын юрэнхы ёһо гуримуудые тогтоолго;
о) Буряад Республикын уласхоорондын болон гадаадын экономическа харилсаа холбоонуудые тааралдуулга, Россиин Федерациин уласхоорондын хэлсээтэ баталалгануудые бэелүүлгэ.

Статья 63

Буряад Республикын эрхэ мэдэлдэ хабаатай гэбэл:
а) Буряад Республикын Конституци баталан абалга ба тэрээндэ заһабаринуудые оруулалга, тэрэниие баримталан бэелүүлгын хойноһоо хиналта;
б) Буряад Республикын хуулинуудые гаргалга;
в) Буряад Республикын захиргаанай-газар нютагай байгуулалта;
г) Буряад Республикын гүрэнэй-хуулита эрхэ зэргые хамгаалга;
д) хаһагдаа. – 2000 оной декабриин 29-нэй № 526-II дугаарай Буряад Республикын Хуули;
е) гүрэнэй засагай республикын зургаануудые тогтоолго, тэдэнэй эмхидхэлгын ба ажал ябуулгын гурим, республикын гүрэнэй зургаануудые бүрилдүүлгэ, Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудай ажал ябуулгые хангалга;
ж) Буряад Республикын гүрэнэй зөөри;
з) Буряад Республикын гүрэнэй албан ба Буряад Республикада муниципальна албан тухай хуули ёһонууд;
и) республикын бюджет, республикын налог болон бусад татабаринууд, экономическа, социальна ба соёлой хүгжэлтын республикын жасанууд;
к) Буряад Республикын политикын, экономикын ба социально-соёлой хүгжэлтые хуулиин ёһоор гуримшуулга;
л) хаһагдаа. – 2000 оной декабриин 29-нэй № 526-II дугаарай Буряад Республикын Хуули;
м) хариин федеративна гүрэнүүдэй субъектнүүдтэй, хариин гүрэнүүдэй захиргаанай-газар нютагай байгууламжануудтай уласхоорондын ба гадаадын экономическа харилсаануудые бэелүүлгэ;
н) уласхоорондын эмхинүүдэй тусхайтаар байгуулагдаһан зургаануудай аңал ябуулгада түлөөлэлгэ ба хадаглалга;
о) Федеративна хэлсээ, парламентнууд, правительстванууд хоорондын договор хэлсээнүүдые баталалга;
п) Буряад Республикын гүрэнэй шагналнууд болон хүндэтэ нэрэ зэргэнүүд;
р) Буряад Республикын Конституцяар Буряад Республикын гүрэнэй зургаануудай эрхэ мэдэлдэ үгтэһэн бусад асуудалнууд.

Статья 64

1. Россиин Федерациин эрхэ мэдэлэй зүйлнүүд болон Россиин Федерациин ба Буряад Республикын хамтын эрхэ мэдэлэй зүйлнүүд тушаа Россиин Федерациин эрхэ түлөөлэлгэнүүдһээ бэшэ ушарнуудта Буряад Республика газар дэбисхэр дээрээ гүрэнэй засагые гүйсэд барижа байдаг.
2. Буряад Республика Россиин Федерациин гүрэнэй засагай федеральна зургаануудые байгуулгада ба ажал ябуулгадань, Россиин Федерациин болон Буряад Республикын суг мэдэжэ эрхилхэ хэрэгүүдээр эрхэ түлөөлэлгэнүүдые бэелүүлгэдэ хабаадаха эрхэтэй.
3. Буряад Республикын гүрэнэй засагай зургаануудай болон Россиин Федерациин гүрэнэй засагай федеральна зургаануудай хоорондо хамтаараа илгалгын болон эрхэ түлөөлэлгын асуудалнуудаар гараһан арсалдаанууд элдэб һанамжануудые эбсүүлэн нэгэдхэхэ гуримаар шиидхэгдэдэг. Харин нэгэн һаналтай боложо шадаагүй һаань, тэрэ арсалдаае хабаатай сүүд шиидхэдэг.

Статья 65

1. Буряад Республикын Конституцяар тогтоогдоһон эрхэ мэдэлэйнгээ зүйлнүүдээр, мүн тус статьягай 2-дохи хубитай зохилдуулан, Буряад Республика өөрын хуулита гуримшуулга, тэрэ тоодо хуулинуудые ба хуули ёһоной бусад шиидхэбэринүүдые абалгые бэелүүлдэг. Буряад Республикын хуулинууд тэрэнэй дэбисхэр дээрэ эгээл дээдын хүсэтэй ба заатагүй гүйсэдхэгдэхэ ёһотой.
2. Россиин Федерациин болон Буряад Республикын хамтын эрхэ мэдэлэй зүйлнүүдээр федеральна хуулинуудтай зохилдуулан, Буряад Республикын хуулинууд ба хуулита гуримшуулгын бусад шиидхэбэринүүд абтадаг.
3. Россиин Федерациин эрхэ мэдэлэй зүйлнүүдээр Буряад Республика федеральна хуулинуудтай зохилдуулан, хуулита гуримшуулгын шиидхэбэри абаха тухай асуудал Россиин Федерациин гүрэнэй засагай зургаануудай үмэнэ үүсхэхэ эрхэтэй.
4. Федеральна хуулиин болон Буряад Республикын эрхэ мэдэлэй хэмжээн соо абтаһан Буряад Республикын хуулита гуримшуулгын шиидхэбэриин хоорондоо зүрилдөөтэй байһан ушарта Буряад Республикын хуулита гуримшуулгын шиидхэбэри баримталагдадаг.

Статья 66

1. Буряад Республика нютаг-захиргаанайнгаа байгуулалта бэеэ даагаад тодорхойлдог.
2. Республикын нютаг-захиргаанай байгуулалтын хубилгал Буряад Республикын Арадай Хурал хабаатай нютагуудайнь хүн зоной һанамжа хараада абан бэелүүлдэг.

Статья 67

1. Буряад Республикын гүрэнэй хэлэнүүдынь буряад ба ород хэлэнүүд юм.
2. Буряад Республика түрэл хэлэеэ бүрин зандань байлгаха, мүн тэрэнээ шудалан үзэхэ ба хүгжөөхэ эрхэ байдал бүхы арадуудтаа лаб хангадаг.

Статья 68

Буряад Республикын гүйсэдхэхы засагай зургаанууд гүйсэдхэхы засагай федеральна зургаануудтай хэлсэһэнэй ёһоор эрхэ түлөөлэлгэнүүдэйнгээ зарим хубиин бэелүүлгэ тэдээндэ дамжуулан үгэжэ болоно.

Бүлэг 4. БУРЯАД РЕСПУБЛИКЫН ТОЛГОЙЛОГШО

Статья 69

1. Буряад Республикын Толгойлогшо Буряад Республикын дээдын тушаалта нюур болодог ба Буряад Республикын гүрэнэй засагай гүйсэдхэхы дээдэ зургаан – Буряад Республикын Правительствые толгойлдог.
2. Буряад Республикын Толгойлогшо Буряад Республикын Конституциие, хүнэй ба эрхэтэнэй эрхэ болон сүлөөнүүдые лаб хангагша байжа, Буряад Республикын гүрэнэй засагай зургаануудай ажал хүдэлмэри болон тэдэнэй хоорондын харилсаа хангадаг.
3. Буряад Республикын Толгойлогшо эрхэ түлөөлэлгэнүүдээ бэелүүлхэ үедөө Россиин Федерациин Конституци, тэрээндэ үндэһэлһэн федеральна хуулинуудые, федеральна бусад хуулинуудые, Буряад Республикын Конституци ба Буряад Республикын хуулинуудые сахиха, мүн Россиин Федерациин Президентын зарлигуудые ба Россиин  Федерациин Правительствын тогтоолнуудые дүүргэхэ уялгатай.

Статья 70

1. Буряад Республикын Толгойлогшо Россиин Федерациин хуули ёһонуудаар ондоогоор хараалагдаагүй һаань, нэгэ зэргэ Россиин Федерациин Федеральна Суглаанай Гүрэнэй Дүүмын депутат, Россиин Федерациин Федеральна Суглаанай Федерациин Соведэй гэшүүн, Россиин Федерациин можонуудай гүрэнэй засагай хуули гаргалгын (түлөөлэлгэтэ) зургаануудай депутат, нютагай өөһэдын хүтэлбэриин һунгагдаха зургаануудай депутат, судья байха, Россиин Федерациин гүрэнэй ондоо тушаалнуудые, Буряад Республикын гүрэнэй бусад тушаалнуудые, федеральна гүрэнэй албанай тушаалнуудые, Россиин Федерациин можын гүрэнэй засагай албанай тушаалнуудые, мүн һунгагдадаг муниципальна тушаалнуудые ба муниципальна албанай муниципальна тушаалнуудые эзэлхэ, багшын, эрдэмэй ба зохёохы бусад ажал ябуулгаһаа ондоо түлөөһэтэ ажал ябуулга эрхилхэ ёһогүй. Федеральна хуулиин ёһоор тус статьягаар тогтоогдоһон федеральна гүрэнэй засагай албанай гүрэнэй тушаалнуудые эзэлэлгэдэ хабаатай хизаарлалтанууд Россиин Федерациин Толгойлогшын зарлигуудаар тогтоогдоһон ушарнуудта хэрэглэгдэдэггүй.
2. Буряад Республикын Толгойлогшо гүрэнэй зургаануудта, нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудта, ниитын эмхинүүдтэ, аралжаанай ба аралжаанай бэшэ эмхинүүдтэ ондоо ямаршье тушаал эзэлдэггүй. Буряад Республикын Толгойлогшо Буряад Республикын гүрэнэй хэлэнүүдые мэдэхэ ёһотой.

Статья 71

1. Россиин Федерациин эрхэтэн федеральна хууляар ба Буряад Республикын Конституцяар хараалагдаһан гуримаар Россиин Федерациин Президентын зууршалгаар Буряад Республикын Арадай Хурал Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгэнүүдые олгодог.
30 наһа гүйсэһэн Россиин Федерациин эрхэтэн Буряад Республикын Толгойлогшо байжа болохо.
2. Россиин Федерациин эрхэтэндэ Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгэнүүд табан жэлээр олгогдодог.
3. Федеральна хуулиин ёһоор Буряад Республикын Толгойлогшо тухай дурадхал Россиин Федерациин Президент Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгэнүүдэй дүүрэхын урда 35 хоногһоо оройтуулангүй Буряад Республикын Арадай Хуралда оруулдаг.
Федеральна хуулиин ёһоор Буряад Республикын Толгойлогшо тухай дурадхал Россиин Федерациин Президентын Буряад Республикын Арадай Хуралда оруулхаһаа урид Буряад Республикын Толгойлогшодо хабаатай зүбшэлэлгэнүүд үнгэргэгдэдэг.
4. Буряад Республикын Арадай Хурал һунгалтын дүнгөөр дэбжүүлэгдэһэн зонойнь нэрэ тоолбори депутадуудай мандат хубаалгада оролсоһон политическэ парти Буряад Республикын Толгойлогшодо дэбжүүлэгдэһэн хүн тухай Россиин Федерациин Президентдэ оруулха дурадхалые Буряад Республикын Арадай Хуралай хаража үзэлгэ үүсхэхэ эрхэтэй.
Политическэ парти Буряад Республикын Арадай Хуралда Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгын болзорой дүүрэхэ үдэр хүрэтэр 120 хоног урид дурадхал оруулдаг. Энэ дурадхал Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгын болзорой дүүрэхэ үдэр хүрэтэр 100 хоногһоо хойшолуулангүй Буряад Республикын Арадай Хуралда хаража үзэгдэхэ ёһотой.
Буряад Республикын Толгойлогшодо дэбжүүлэгдэһэн хүн тухай политическэ партиин дурадхал Буряад Республикын Арадай Хуралай һунгагдаһан депутадуудай олонхиин дуугаар абтадаг ба тогтоогдоһон гуримаар Россиин Федерациин Президентдэ эльгээгдэдэг.
Буряад Республикын Толгойлогшодо дэбжүүлэгдэһэн хүн тухай политическэ партиин дурадхал абалга тухай Буряад Республикын Арадай Хуралай шиидхэбэри Буряад Республикын Арадай Хуралай тогтоолоор албан түхэлдэ оруулагдадаг.
5. Хүсөө буураа. – Буряад Республикын Хуули, 03.07.2009 № 900-IV.

Статья 72

1. Буряад Республикын Арадай Хурал Россиин Федерациин Президентын дурадхаһан Буряад Республикын Толгойлогшын тушаал эзэлхэ хүниие арбан үдэрэй туршада хаража үзэдэг. Россиин Федерациин Президентын зүгһөө Буряад Республикын Толгойлогшын тушаал эзэлхэ хүн тухай дурадхал зууршалга дахяад хэгдээ һаань, заагдаһан кандидадые арбан хоногой туршада хаража үзэдэг.
2. Россиин Федерациин эрхэтэндэ Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгэ олгоһон тухай Буряад Республикын Арадай Хуралай шиидхэбэри Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадуудай тогтоогдоһон тоогой хахадһаа олонойнь тэрэнэй түлөө дуугаа үгэһэн ушарта абтаа гэжэ тоологдодог.
3. Россиин Федерациин Президентын дурадхаһан Буряад Республикын Толгойлогшын кандидатураар Буряад Республикын Арадай Хуралай тус кандидатура буруушааха гү, али дэмжэхэ тухай шиидхэбэри абаагүй ушарта Россиин Федерациин эрхэтэндэ федеральна хууляар тогтоогдоһон гуримаар Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгэнүүд олгогдодог.
4. Россиин Федерациин Президентын зууршалгаар Россиин Федерациин эрхэтэндэ Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгэнүүдые олгохо тухай Буряад Республикын Арадай Хуралай шиидхэбэри Буряад Республикын Арадай Хуралай тогтоолоор албан түхэлдэ оруулагдадаг.

Статья 73

1. Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгэнүүдые абаһан Россиин  Федерациин эрхэтэнэй тушаалда оролгын гурим федеральна хууляар ба Буряад Республикын Конституцяар тогтоогдодог.
2. Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгэнүүдые абаһан Россиин Федерациин эрхэтэндэ олгохо тухай шиидхэбэриин Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгэнүүдэй болзорой дүүрэхэ үдэрһөө урид Буряад Республикын Арадай Хуралай абаһан байгаа һаань, заагдаһан эрхэ түлөөлэлгэ абаһан Россиин Федерациин эрхэтэн тэрэ эрхэ түлөөлэлгэнүүдэй сагһаа урид болюулагдаһан үдэртэ тушаалда ородог.
Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгэнүүдые Россиин Федерациин эрхэтэндэ олгохо тухай шиидхэбэриин Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгэнүүдэй болзорой дүүрэһэн үдэр гү, али дүүрэһэн үдэрэй һүүлээр Буряад Республикын Арадай Хуралай абаһан байгаа һаань, заагдаһан эрхэ түлөөлэлгэ абаһан Россиин Федерациин эрхэтэн тус шиидхэбэриин Буряад Республикын Арадай Хуралай абаһан үдэртэ тушаалдаа ородог.
Буряад Республикын Толгойлогшын тангариг үгэлгын ёһолол Буряад Республикын Конституционно Сүүдэй Түрүүлэгшэ бэелүүлдэг. Буряад Республикын Толгойлогшо тушаалдаа ороходоо арад түмэндэ, Россиин Федерациин Конституцида ба Буряад Республикын Конституцида үнэн шударга бэеэ үгэхэ тухай иимэ удхатай тангариг үгэдэг гэбэл:
«Буряад Республикын Толгойлогшын тушаалда ороходоо, арад түмэндөө үнэн шударга алба хэхэб, намда даалгагдаһан Буряад Республикын Толгойлогшын үндэр уялгануудые жэншэдгүй дүүргэхэб, Буряад Республикын аша туһые хамгаалхаб, хүнэй ба эрхэтэнэй эрхэ болон сүлөөнүүдые хүндэлхэ ба хамгаалхаб, Россиин Федерациин Конституци ба Буряад Республикын Конституци сахихаб гэжэ тангаригаа үгэнэб».
Буряад Республикын Толгойлогшо тангариг үгэһэн сагһаа тушаалдаа ороһон гэжэ тоологдодог.
Тангариг Буряад Республикын гүрэнэй хэлэнүүд дээрэ баяр ёһололой оршондо Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадуудай ба Буряад Республикын Конституционно Сүүдэй судьянарай байхада үгтэдэг.
2. Буряад Республикын Толгойлогшын тангариг абалгын ёһолол Буряад Республикын Конституционно Сүүдэй Түрүүлэгшэ бэелүүлдэг. Тангариг Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадуудай ба Буряад Республикын Конституционно Сүүдэй судьянарай байхада, баяр ёһололой оршон байдалда үгтэдэг.

Статья 74

Буряад Республикын Толгойлогшо:
а) Буряад Республикын дотоодын политика ба гадаадын экономическа харилсаанай хүтэлбэри бэелүүлдэг; гүрэнэй засагай федеральна зургаануудтай, Россиин Федерациин субъектнүүдэй гүрэнэй засагай зургаануудтай, нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудтай харилсалга ба гадаадын экономическа, эрдэмэй ба соёлой харилсалга бэелүүлхэ үедэ Буряад Республикые түлөөлдэг; Буряад Республикын нэрэһээ договорнууд ба хэлсээнүүдтэ гар табиха эрхэтэй, гүйсэдхэхы засагай федеральна зургаануудай ба Буряад Республикын гүрэнэй засагай гүйсэдхэхы зургаануудай хоорондо эрхэ тхлөөлэлгын зарим хуби бэелүүлгые дамжуулха тухай хэлсээнүүдтэ гар табиха эрхэтэй;
б) Буряад Республикын Конституци, гар табилгаар гэршэлэн Буряад Республикын хуулинуудые тунхагладаг, үгы гэбэл, Буряад Республикын хуулиин ороһон сагһаа хойшо арбан дүрбэн хоногһоо оройтуулангүй буруушаан бусаадаг. Хуулиие Буряад Республикын Толгойлогшын буруушаан бусааһан ушарта тэрэнь Буряад Республикын Арадай Хуралда буруушаһанай үндэһэ баримтатайгаар, үгы гэбэл, тэрээндэ хубилалтанууд ба нэмэлтэнүүдые оруулха тухай дурадхалтайгаар бусаагдадаг;
в) Буряад Республикын Правительство бүридүүлдэг, ажал ябуулгыень хүтэлбэрилдэг ба ажалһаань болюулха тухай шиидхэбэри абадаг; Буряад Республикын Арадай Хуралай зүбшөөлөөр Буряад Республикын Правительствын Түрүүлэгшын Нэгэдэхи орлогшые, орлогшонорые, Буряад Республикын экономикын министрые, Буряад Республикын финансын министрые томилдог ба тушаалһаань сүлөөлдэг; Буряад Республикын Правительствын Түрүүлэгшын Нэгэдэхи орлогшодо, орлогшонорто, Буряад Республикын экономикын министртэ, Буряад Республикын финансын министртэ Буряад Республикын Арадай Хуралай этигэхэеэ болиһоноо элирхэйлхэдэ, тэдэниие тушаалһаань дары сүлөөлдэг, журамай талаар харюусалгын бусад хэмжээнүүдые хэрэглэдэг; Буряад Республикын Правительствын бусад гэшүүдые томилдог ба тушаалһаань сүлөөлдэг;
г) федеральна хууляар хараалагдаһан гуримаар Буряад Республикын Правительтваһаа Россиин Федерациин Федеральна Суглаанай Федерациин Соведтэ түлөөлэгшые томилдог;
д) хүсэеэ буураа;
д) Буряад Республикын Арадай Хуралда Буряад Республикын Правительствын ажал ябуулгын дүнгүүд тухай жэлэй тоосоонуудые үзүүлдэг, тэрэ тоодо Буряад Республикын Арадай Хуралай табиһан асуудалнуудаар;
е) Буряад Республикын социально-экономическа хүгжэлтын программануудые ба тэдэниие бэелүүлгэ тухай тоосоо Буряад Республикын Арадай Хуралай үзэмжэдэ табидаг;
ж) Буряад Республикын Конституционно Сүүдэй Түрүүлэгшын ба Буряад Республикын Конституционно Сүүдэй судьянарай тушаалнуудта томилогдохо хүнүүдэй, эхин шатын судьянарай нэрэнүүдые Буряад Республикын Арадай Хуралай үзэмжэдэ табидаг;
з) Буряад Республикын Арадай Хуралай хүдэлмэридэ хабаадаха эрхэтэй;
и) Буряад Республикын арад зондо ба Буряад Республикын Арадай Хуралда хандаһан хандалга хэдэг;
к) Россиин  Федерациин Конституцида, тэрээнһээ үндэһэтэй федеральна хуулинуудта, федеральна хуулинуудта, Россиин Федерациин Президентын ба Россиин Федерациин Правительствын шиидхэбэринүүдтэ, Буряад Республикын Конституцида, Буряад Республикын хуулинуудта, Буряад Республикын Толгойлогшын шиидхэбэринүүдтэ зүрюу байһан ушартань Буряад Республикын министерствэнүүдэй ба гүйсэдхэхы засагай бусад зургаануудай шиидхэбэринүүдые зогсоохо, үгы гэбэл, болюулха эрхэтэй;
л) Буряад Республикын гүйсэдхэхы засагай зургаануудай Буряад Республикын гүрэнэй засагай бусад зургаануудтай суг ажал ябуулгын залан хүтэлбэрилгэ хангадаг ба федеральна хуулиин ёһоор Буряад Республикын гүйсэдхэхы засагай зургаануудай федеральна гүйсэдхэхы засагай зургаануудтай болон тэдэнэй нютагай зургаануудтай, Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудтай, ниитын эмхинүүдтэй харилсан ажаллалга эмхидхэжэ болодог;
м) хариин гүрэнүүдтэ Буряад Республикын Толгойлогшын болон Правительствын түлөөлэгшэдые томилдог ба болюулдаг; Россиин Федерациин гүрэнэй засагай зургаануудай дэргэдэ ба Россиин Федерациин можонуудта Буряад Республикын түлөөлэгшэдые томилдог ба болюулдаг;
н) Буряад Республикын Арадай Хуралай ээлжээтэ бэшэ сесси зарлаха эрилтэ табиха, мүн Буряад Республикын Конституцяар Буряад Республикын Арадай Хуралда тогтоогдоһон болзорһоо урид Буряад Республикын шэнээр һунгагдаһан Арадай Хуралай түрүүшын зүблөө зарлаха эрхэтэй;
о) хуули гаргалгые үүсхэхэ эрхэтэй;
п) Буряад Республикын Конституцяар ба Буряад Республикын хууляар хараалагдаһан ушарта ба тогтоогдоһон гуримаар Буряад Республикын Арадай Хуралай эрхэ түлөөлэлгэнүүдые болзорһоонь урид болюулха тухай шиидхэбэри абаха ба Буряад Республикын Арадай Хуралай ээлжээтэ бэшэ һунгалта зарлаха эрхэтэй;
р) Буряад Республикын гүрэнэй засагай гүйсэдхэхы зургаануудай гурим байгуулга Буряад Республикын Арадай Хуралай үзэмжэдэ табидаг;
с) федеральна хууляар ба Буряад Республикын хууляар хараалагдаһан ушарта ба тогтоогдоһон гуримаар муниципальна байгууламжын толгойлогшые тушаалһаань буулгаха эрхэтэй;
т) Буряад Республикын гүрэнэй шагналнуудаар шагнадаг, Буряад Республикын хүндэтэ нэрэ зэргэнүүдые олгодог, Россиин Федерациин гүрэнэй шагналнуудта болон хүндэтэ нэрэ зэргэнүүдтэ зууршалдаг;
у) Буряад Республикын гүрэнэй засагай гүйсэдхэхы зургаануудай хуби байгуулал Буряад Республикын Конституцитай зохилдуулан тодорхойлдог;
ф) федеральна хуулинуудтай, Россиин Федерациин Президентын ба Правительствын шиидхэбэринүүдтэй, Буряад Республикын Конституцитай ба Буряад Республикын хуулинуудтай зохилдуулан, бусад эрхэ түлөөлэлгэнүүдые бэелүүлдэг.

Статья 75

1. Буряад Республикын Толгойлогшо Россиин Федерациин Конституцида, тэрээндэ үндэһэлһэн федеральна хуулинуудта, федеральна хуулинуудта, Россиин  Федерациин Президентын ба Россиин Федерациин Правительствын хуулита гуримшуулгын шиидхэбэринүүдтэ, Буряад Республикын Конституцида ба Буряад Республикын хуулинуудта үндэһэлэн ба тэдэнэй гүйсэдхэл болгон, зарлигууд ба захиралтануудые гаргадаг.
2. Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгын хэмжээгээр абаһан зарлигууд ба захиралтанууд Буряад Республика дотор заатагүй дүүргэгдэхэ ёһотой.
3. Буряад Республикын Толгойлогшын хуулита шиидхэбэринүүд арбан дүрбэн үдэрэй туршада Буряад Республикын Арадай Хуралда эльгээгдэдэг.

Статья 76

Буряад Республикын Толгойлогшо ойроо хүртэшэгүй юм. Толгойлогшын нэрэ түрэ ба хүндэнь хууляар хамгаалагдадаг.

Статья 77

1. Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгэнүүд иимэ ушарнуудта болзорһоо урид болюулагдадаг гэбэл:
а) наһа барахадань;
б) Буряад Республикын Арадай Хуралай тэрээндэ этигэн найдахаяа болиһоноо элирхэйлһэн ушараар Россиин Федерациин Президентын тэрэниие тушаалһаань буулгахада;
в) өөрынгөө дураар тушаалһаа буухадань;
г) Россиин Федерациин Президентын этигэхэеэ болиһон ушарта, ханалгагүйгөөр уялгануудаа дүүргэһэнэйнь түлөө, мүн федеральна хууляар хараалагдаһан бусад ушарнуудта Россиин Федерациин Президентын тэрэниие тушаалһаань буулгахада;
д) үйлэ хэрэгүүдэйнгээ түлөө харюусажа шадахагүй гү, али хүсэд харюусажа шадахагүй гэжэ сүүдэй мэдэрхэдэ;
е) мэдээ һураггүй үгы болоо гэжэ сүүдэй мэдэрхэдэ гү, али наһа бараа гэжэ соносхоходонь;
ж) тэрээн тушаа сүүдэй гэмнэһэн шиидхэбэриин хуулита хүсэндөө ороходо;
з) саг үргэлжэ ажаһуухаяа Россиин  Федерациһаа гаража ошоходонь;
и) Россиин  Федерациин эрхэтэн бэшэ болоходонь.
Россиин Федерациин Толгойлогшын зууршалгаар, тус хубиин “а”, “б” ба “г” зүйлнүүдээр хараалагдаһан ушарнуудһаа бэшэндэнь, Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгэнүүдые болзорһоо урид болюулха тухай шиидхэбэри Буряад Республикын Арадай Хурал абадаг.
Тус хубиин “б” ба “г” зүйлнүүдэй хубинуудаар хараалагдаһан ушарнуудта Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгэнүүдые болзорһоо урид болюулга тухай шиидхэбэри федеральна хуулиин ёһоор Россиин  Федерациин Президент абадаг.
2. Буряад Республикын Арадай Хурал иимэ ушарнуудта Буряад Республикын Толгойлогшодо этигэн найдахаяа болиһоноо элирхэйлхэ эрхэтэй гэбэл:
а) Буряад Республикын Толгойлогшын Россиин Федерациин Конституцида, тэрээндэ үндэһэлһэн федеральна хуулинуудта, федеральна бусад хуулинуудта, Буряад Республикын Конституцида болон Буряад Республикын хуулинуудта зүрюу шиидхэбэринүүдые толилһон, тэрэ зүрилдөөе шүүхэ эрхэтэй сүүдэй элирүүлһэн, харин сүүдэй шиидхэбэриин хүсэндөө ороһон үдэрһөө хойшо нэгэ һарын туршада заагдаһан зүрилдөөе Буряад Республикын Толгойлогшын зайлуулаагүй байһан ушарта;
б) Россиин Федерациин Конституциие, тэрээндэ үндэһэлһэн федеральна хуулинуудые, федеральна бусад хуулинуудые, Россиин Федерациин Президентын зарлигуудые, Россиин Федерациин Правительствын тогтоолнуудые, Буряад Республикын Конституциие болон Буряад Республикын хуулинуудые бүдүүлигээр эбдэһэн, энээнһээ уламжалан, эрхэтэн зоной эрхэ ба сүлөөнүүдые эбдэлгын олошорһон ушарта;
в) Буряад Республикын Толгойлогшын уялгануудаа ханалгагүйгөөр дүүргэһэн.
3. Буряад Республикын Толгойлогшодо этигэн найдахаяа болиһон тухай Буряад Республикын Арадай Хуралай шиидхэбэри Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадуудай тогтоогдоһон тоогой гурбанай нэгэ хубиһаа үсөөн бэшын үүсхэлээр Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадуудай тогтоогдоһон тоогой гурбанай хоёр хубиин дуугаар абтадаг.
4. Буряад Республикын Толгойлогшодо этигэн найдахаяа болиһон тухай Буряад Республикын Арадай Хуралай шиидхэбэри Буряад Республикын Толгойлогшоые тушаалһаань буулгаха тухай асуудал шиидхэхын тула Россиин Федерациин Президентын хаража үзэлгэдэ эльгээгдэдэг.
5. Россиин Федерациин Президентын Буряад Республикын Толгойлогшоые тушаалһаань буулгаха тухай шиидхэбэри абахада, тэрэнэй хүтэлбэрилдэг Буряад Республикын Правительство тушаалһаа бууха ёһотой.
6. Тус статьягай 5-дахи хубяар хараалагдаһан ушарта Буряад Республикын Правительство тушаалһаа буубашье, Буряад Республикын шэнэ Правительствын бүридүүлэгдэтэр ажаллаһаар байдаг.

Статья 78

1. Буряад Республикын Толгойлогшын саг зуура (үбдэһэн гү, али амаралтада гараһан ушараар) уялгануудаа дүүргэжэ шадахагүй ушарта, тэрэнииень Буряад Республикын Правительствын Түрүүлэгшын уялгануудые гүйсэдхэгшэ дүүргэдэг, федеральна хуулида хараалагдаһан ушарнуудһаа бэшэндэ.
2-3. Хүсөө буураа. – Буряад Республикын Хуули 07.07.2008 № 3320-IV.
4. Буряад Республикын Толгойлогшын уялгануудые саг зуура гүйсэдхэгшэ Буряад Республикын Арадай Хурал тарааха, Буряад Республикын Конституцида хубилалтануудые оруулхые дурадхаха, Буряад Республикын Правительствын бүридэлдэ хубилалтануудые оруулха эрхэгүй.

Бүлэг 5. БУРЯАД РЕСПУБЛИКЫН АРАДАЙ ХУРАЛ

Статья 79

Буряад Республикын Арадай Хурал Буряад Республикын гүрэнэй засагай хуули гаргалгын (түлөөлэлгэтэ) зургаан хадаа Буряад Республикын хуули гаргалгын засагай саг үргэлжэ хүдэлдэг дээдын ба ганса зургаан болоно.

Статья 80

1. Буряад Республикын Арадай Хурал Буряад Республикын дэбисхэр дээрэ саг үргэлжэ гү, али гол түлэб ажаһуудаг Россиин Федерациин эрхэтэдэй бүгэдэ ниитын адли тэгшэ ба һунгуулиин сэхэ эрхын үндэһөөр нюусаар дуугаа үгэлгөөр табан жэлэй болзорто һунгагдадаг.
2. Буряад Республикын Арадай Хурал нэгэ танхимтай ба 66 депутадһаа бүридэдэг.
Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадуудай хахадынь һунгуулиин нэгэ мандадтай округуудһаа һунгагдадаг (нэгэ округ – нэгэ депутат).
Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадуудай нүгөө хахадынь һунгуулиин нэгэдэлнүүдэй дэбжүүлһэн кандидадуудай нэрэ тоолбориин түлөө үгтэһэн дуугай тоое хараадуулан һунгуулиин нэгэн округто һунгагдадаг
3. Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадуудые һунгаха гурим Буряад Республикын хууляар тодорхойлогдодог.

Статья 81

1. Буряад Республикын Арадай Хурал һунгагдаһан үдэрһөө хоёр долоон хоногой үнгэрһэн хойно өөрынгөө түрүүшын заседанида суглардаг, тиин тус Конституцяар тогтоогдоһон бүридэлэйнь гурбанай хоёрһоо үсөөн бэшэ депутадуудай һунгагдаһан байбал, хуулиин эрхэтэй.
2. Буряад Республикын Арадай Хуралай түрүүшын заседаниие наһаараа эгээл аха депутат нээдэг.
3. Буряад Республикын Арадай Хуралай хүдэлмэриин эхилэн сасуу Буряад Республикын урдахи зарлалай Арадай Хуралай эрхэ түлөөлэлгэ болюулагдадаг.
4. Буряад Республикын Арадай Хуралай сессинүүд хэрэгтэй болоһон ушарта, зүгөөр гурбан һарада нэгэнһээ үсөөн бэшэ зарлагдадаг.

Статья 82

1. Буряад Республикын Арадай Хуралай ажал ябуулгын ба хүдэлмэриин эмхидхэлэй гурим Буряад Республикын Конституцяар, Буряад Республикын Арадай Хурал тухай Хууляар ба тэрэнэй Доторой дүримөөр тодорхойлогдодог.
2. Буряад Республикын Арадай Хуралай зүблөөнүүд нээмэл гуримаар үнгэргэгдэдэг.
3. Доторой дүримөөр хараалагдаһан ушарнуудта Буряад Республикын Арадай Хурал хаамал зүблөөнүүдые үнгэргэхэ эрхэтэй.

Статья 83

1. Буряад Республикын Арадай Хурал түрүүшынгээ сесси дээрэ өөрынгөө бүридэлһөө Буряад Республикын Арадай Хуралай Түрүүлэгшые ба тэрэнэй орлогшонорые нюусаар дуугаа үгэжэ һунгадаг.
2. Нюусаар дуугаа үгэхэдэ Буряад Республикын Арадай Хуралда һунгагдаһан депутадуудай тоогой хахадһаа олонхиин дуу абаһан депутадууд Буряад Республикын Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ ба тэрэнэй орлогшонор гэжэ тоологдодог.
3. Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ ба тэрэнэй орлогшонор Буряад Республикын Арадай Хуралай үмэнэ тоосодог, нюусаар дуугаа үгэлгын аргаар Буряад Республикын Арадай Хуралда һунгагдаһан депутадуудай тоогой  олонхиин дуугаар тушаалһаа сүлөөлэгдэжэ болоно.
4. Буряад Республикын Арадай Хуралай Түрүүлэгшын орлогшонорой тоо Буряад Республикын хууляар тогтоогдодог.
5. Буряад Республикын Арадай Хурал Буряад Республикын Арадай Хуралай Соведые, хороонууд ба комиссинуудые бүридхэдэг, парламентын, олоной үмэнэ шагналгануудые үнгэргэдэг.
6. Республикын бюджедэй гүйсэдхэлэй хиналта бэелүүлхын тула Буряад Республикын Арадай Хурал Буряад Республикын Тоололгын палата бүридхэдэг. Буряад Республикын Тоололгын палатын эрхэ зэргэ, эмхидхэлэй ба ажал ябуулгынь гурим Буряад Республикын хууляар тодорхойлогдодог.

Статья 84

1. Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадаар 21 наһа гүйсэһэн ба һунгуулиин эрхэтэй Россиин Федерациин эрхэтэн һунгагдажа болоно.
2. Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадай зэргэ Буряад Республикын хууляар тогтоогдодог.

Статья 85

Федеральна хуулиин ёһоор Буряад Республикын Арадай Хуралай депутат эрхэ түлөөлэлгынгөө бүхы болзорой туршада ойроо хүртэшэгүй байдаг.

Статья 86

Буряад Республикын Арадай Хуралай эрхэ мэдэлдэ ородог гэбэл:
а) Буряад Республикын Конституци ба тэрээндэ заһабаринуудые баталан абалга; Буряад Республикын эрхэ мэдэлэй асуудалнуудаар болон Россиин Федерациин ба Буряад Республикын хамтын эрхэ мэдэлэй асуудалнуудаар Буряад Республикын эрхэ түлөөлэлгын хэмжээн соо хуулита гуримшуулгые бэелүүлгэ; Буряад Республикын хуулинуудые албан ёһоор тайлбарилга;
б) федеральна хууляар ба Буряад Республикын Конституцяар хараалагдаһан гуримаар Россиин Федерациин Президентын зууршалһан Россиин  Федерациин эрхэтэндэ Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгэ олголго;
в) Буряад Республикын Толгойлогшотэй суг Буряад Республикын доторой политикые ба гадаадын экономическа харилсаануудые тодорхойлолго;
г) республикын бюджет, Буряад Республикын социально-экономическа хүгжэлтын программануудые болон тэдэнэй гүйсэдхэл тухай тоосоонуудые баталалга;
г.1) Буряад Республикын Правительствын ажал ябуулгын дүнгүүд тухай Буряад Республикын Толгойлогшын жэлэй тоосоо шагналга, тэрэ тоодо Буряад Республикын Арадай Хуралай табиһан асуудалнуудаар;
д) республикын налогууд болон татабаринуудые, мүн тэдэниие суглуулха гурим тогтоолго;
е) мүнгэнэй жасануудые эмхидхэлгын ба тэдэнэй ажал ябуулгын гурим тогтоолго, тус жасануудай мүнгэ гаргашалга тухай тоосоонуудые баталалга;
ж) Россиин Федерациин бусад субъектнүүдтэй Буряад Республикын хилэ хубилгалгада хабаатай хэлсээнүүдые баталалга; Буряад Республикын хэлсээнүүдые болон тэдэниие таһалалгые баталалга;
з) Буряад Республикын захиргаанай-газар нютагай байгууламжые болон тэрэниие хубилгаха гурим тогтоолго;
и) Буряад Республикын зөөри эрхилхэ болон мүрын олохо гурим тогтоолго;
к) федеральна хуулиин ёһоор Буряад Республикын һанал хуряалга, Буряад Республикада нютагай һанал хуряалга, Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадуудай һунгалта зарлаха ба үнгэргэхэ гурим тогтоолго; федеральна хууляар ба Буряад Республикын хуулинуудаар хараалагдаһан ушарнуудта Буряад Республикын һанал хуряалга ба Буряад Республикада нютагай һанал хуряалга зарлалга; Буряад Республикын Толгойлогшын, Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадуудай һунгалта зарлалга;
л) Россиин Федерациин Федеральна Суглаанда хуули гаргалгын үүсхэлэй эрхые бэелүүлгэ;
м) Буряад Республикын Толгойлогшын, Буряад Республикын Конституционно Сүүдэй хандалгануудые шагналга;
н) Буряад Республикын Арадай Хуралай Түрүүлэгшые болон тэрэнэй орлогшонорые һунгалга;
о) Буряад Республикын Толгойлогшын дурадхалаар Буряад Республикын гүрэнэй засагай гүйсэдхэхы зургаануудай гурим тогтоолго;
п) федеральна хууляар тодорхойлогдоһон эрхэ мэдэл соо Буряад Республикада нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудта һунгалта үнгэргэлгын гурим тогтоолго;
р) Буряад Республикын Правительствын Түрүүлэгшын Нэгэдэхи орлогшын, орлогшонорой, Буряад Республикын экономикын министрэй, Буряад Республикын финансын министрэй тушаалда томилхо зүбшөөл Буряад Республикын Толгойлогшодо үгэлгэ;
с) Буряад Республикын Конституционно Сүүдэй Түрүүлэгшын ба Буряад Республикын Конституционно Сүүдэй судьянарай, эхин шатын судьянарай тушаалда томилолго;
т) федеральна хуулинуудаар хараалагдаһан ушарнуудта гүйсэдхэхы засагай федеральна зургаануудай нютагай зургаануудай хүтэлбэрилэгшэдые тушаалда томилолго ба тушаалһаань сүлөөлэлгые хэлсэн тааруулга;
у) хаһагдаа. – 2003 оной декабриин 29-нэй № 560-III дугаарай Буряад Республикын Хуули;
ф) Буряад Республикын Тоололгын палатын Түрүүлэгшын, Түрүүлэгшын орлогшын болон шалгагшадай тушаалда томилолго болон тушаалһаа сүлөөлэлгэ;
х) Буряад Республикын Арадай Хуралай хабаадалгатайгаар тушаалда томилогдоһон Буряад Республикын Правительствын зарим гэшүүдтэ этигэхэеэ болиһоноо мэдүүлэлгэ;
ц) Буряад Республикын Толгойлогшодо этигэхэеэ болиһоноо мэдүүлхэ эрхэ;
ч) Буряад Республикын гүрэнэй шагналнуудые болон хүндэтэ нэрэ зэргэнүүдые бии болголго;
ш) эрхэ түлөөлэлгэтэй бусад зургаануудтай хамта Буряад Республикын хуулинуудые сахилгын ба гүйсэдхэлгын, республикын бюджедэй гүйсэдхэлэй, Буряад Республикын зөөри зонхилхо талаар тогтоогдоһон гурим сахилгын хиналта бэелүүлгэ;
щ) Буряад Республикын хууляар тогтоогдоһон хэмжээгээр ба түхэлөөр хиналтын үүргэнүүдые бэелүүлгэ;
э) Россиин Федерациин Федеральна Суглаанай Федерациин Соведэй гэшүүниие – Буряад Республикын Арадай Хуралай түлөөлэгшые һунгалга; Буряад Республикын Правительстваһаа Россиин Федерациин Федеральна Суглаанай Федерациин Соведтэ түлөөлэгшые томилолгодо хабаадалга;
ю) Буряад Республикын Прокуророй тушаалда томилхо зүбшөөл Россиин Федерациин Генеральна прокурорто үгэлгэ;
я) федеральна хуулинуудаар, Буряад Республикын Конституцяар болон Буряад Республикын хуулинуудаар тогтоогдоһон бусад эрхэ түлөөлэлгэнүүдые бэелүүлгэ.

Статья 87

1. Буряад Республикын Арадай Хурал хуулинууд ба тогтоолнуудые баталан абадаг.
2. Буряад Республикын хуулинууд Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадуудай тогтоогдоһон тоогой олонхиин дуугаар абтадаг.
3. Буряад Республикын Арадай Хуралай тогтоолнууд Буряад Республикын Арадай Хуралай һунгагдаһан депутадуудай тоогой олонхиин дуугаар абтадаг, федеральна хууляар хараалагдаһан ушарнуудһаа бэшэндэнь.

Статья 88

Буряад Республикын Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ болон тэрэнэй орлогшонор Буряад Республикын Арадай Хуралай зүблөөнүүдые хүтэлдэг, Буряад Республикын Арадай Хуралай хүдэлмэриин доторой гуримые мэдэжэ тогтоодог; Буряад Республикын Арадай Хуралай зүбшэн хэлсэхэ асуудалнуудые бэлдэлгэ ба хаража үзэлгые хүтэлбэрилдэг; эрхэ түлөөлэлгынгөө хэмжээгээр захиралтануудые гаргадаг.

Статья 89

1. Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадууд, Буряад Республикын Толгойлогшо, Буряад Республикын Правительство, Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэриин түлөөлэлгэтэ зургаанууд, тэрэшэлэн Буряад Республикын Конституционно Сүүд, Буряад Республикын Верховно Сүүд, Буряад Республикын Арбитражна Сүүд, Буряад Республикын прокуратура мэдэжэ эрхилдэг асуудалнуудаараа хуули гаргалгаар үүсхэл гаргаха эрхэтэй.
2. Хуулиин проектнүүд Буряад Республикын Арадай Хуралда оруулагдадаг.
3. Республикын налогуудые бии болгохо гү, али болюулха, налог түлэлгэһөө сүлөөлхэ, Буряад Республикын мүнгэн һангай талаар уялгануудые хубилгаха тухай хуулинуудай проектнүүдые, республикын бюджедэй мүнгэнһөө түлэгдэдэг гаргашануудые хараалһан бусад хуулинуудай проектнүүдые Буряад Республикын Толгойлогшын зууршалгаар гү, али Буряад Республикын Толгойлогшын тобшололтой байхадань Буряад Республикын Арадай Хурал хаража үзэдэг. Иимэ тобшолол Буряад Республикын Арадай Хуралай сессиин эхилхэһээ урид хорин үдэрһөө оройтуулангүй Буряад Республикын Арадай Хуралда үүсхэл гаргагша оруулдаг.
4. Буряад Республикын Толгойлогшын оруулһан хуулинуудай проектнүүдые тэрэнэй дурадхалаар Буряад Республикын Арадай Хурал түрүүшын ээлжээндэ хаража үзэдэг.
5. Хуули зохёон найруулха талаар Буряад Республикын Арадай Хуралай хүдэлмэриин түсэбүүдые, Буряад Республикын хуулинуудай проектнүүдые Буряад Республикын Арадай Хурал Буряад Республикын Толгойлогшодо эльгээдэг.

Статья 90

1. Абтаһан хуули 7 үдэрэй туршада гар табижа тунхаглахынь тулада Буряад Республикын Толгойлогшодо эльгээгдэдэг.
2. Буряад Республикын Толгойлогшо гараа табижа, Буряад Республикын хуули тунхаглаха уялгатай, үгы гэбэл, тус хуулиин ороһон сагһаа хойшо арбан дүрбэн үдэрэй туршада тэрэниие болюулһанай үндэһэ баримтатайгаар гү, али тэрээндэ хубилалтанууд болон нэмэлтэнүүдые оруулха тухай дурадхалтайгаар Буряад Республикын Арадай Хуралда бусаажа болоно .
3. Буряад Республикын Толгойлогшын Буряад Республикын хуули буруушааһан ушарта тус хуули депутадуудай тогтоогдоһон тоогой гурбанай хоёр хубиһаа үсөөн бэшэ олонхиин дуугаар урид абтаһан найруулгаар һайшаагдажа болоно.
4. Урдань абтаһан найруулгаар һайшаагдаһан Буряад Республикын хуулиие Буряад Республикын Толгойлогшо дахин буруушааха ёһогүй, долоон үдэрэй туршада тус хуули тунхаглагдаха зэргэтэй.
 5. Буряад Республикын хуули албан ёһоор тунхаглагдаһанай һүүлээр хүсэндөө ородог. Хүнэй ба эрхэтэнэй эрхэ ба сүлөөнүүдые аршалан хамгаалха асуудалнуудаар абтаһан Буряад Республикын хуулинууд болон хуулита гуримшуулгын бусад шиидхэбэринүүд албан ёһоор тунхаглагдаһанай һүүлээр үнгэрһэн арбан үдэрһөө хойшо хүсэндөө ородог.
6. Буряад Республикын хуулиин албан ёһоной толилолго гэжэ тэрэнэй текстын Буряад Республикын албан ёһоной хэблэлдэ анха түрүүшынхиеэ толилогдоходонь тоологдодог. Гүрэнэй хэлэн болохо буряад ба ород хэлэнүүд дээрэ толилогдоһон Буряад Республикын хуулиин текст хуулита адли хүсэтэй.
7. Буряад Республикын хуулинуудые толилолгын ба тэдэнэй хүсэндөө оролгын гурим Буряад Республикын хууляар тогтоогдодог.

Статья 91

1. Буряад Республикын Арадай Хуралай эрхэ түлөөлэлгэнүүд иимэ ушарнуудта болзорһоо урид болюулагдажа болохо гэбэл:
а) Буряад Республикын хууляар тогтоогдоһон гуримаар Буряад Республикын Арадай Хуралай ажал ябуулгаяа болюулжа, тараха тухай өөрын шиидхэбэри абахада;
б) тус статьягай 2-дохи хубяар хараалагдаһан үндэһөөр Буряад Республикын Толгойлогшын тараахада;
в) Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадуудай тус бүридэлэй хуулиин эрхэгүй байһан тухай Буряад Республикын Верховно Сүүдэй шиидхэбэриин хүсэндөө ороходо, тэрэ тоодо Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадуудай эрхэ түлөөлэлгэеэ болюулһан ушарта;
г) федеральна хууляар хараалагдаһан гуримаар ба үндэһөөр Россиин Федерациин Президентын тараахада.
2. Буряад Республикын Арадай Хуралай Россиин Федерациин Конституцида, тэрээндэ үндэһэлһэн федеральна хуулинуудта, Россиин Федерациин эрхэ мэдэлэй зүйлнүүдээр болон Россиин Федерациин ба Буряад Республикын хамтын эрхэ мэдэлэй зүйлнүүдээр абтаһан федеральна хуулинуудта, Буряад Республикын Конституцида зүрилдэһэн Буряад Республикын хуули гү, али тогтоол абаһан, тиимэ зүрилдөөнэй бии байһые сүүдэй тодорхойлжо, абаһан шиидхэбэриинь хүсэндөө ороһоор зургаан һарын туршада тэрэ зүрилдөөе Буряад Республикын Арадай Хуралай зайсуулаагүй байһан ушарта Буряад Республикын Толгойлогшо Буряад Республикын Арадай Хуралай эрхэ түлөөлэлгэнүүдые болзорһоо урид болюулха тухай шиидхэбэри абаха эрхэтэй.
Хуулиин эрхэтэй бүридэлөөр һунгагдаһан Буряад Республикын Арадай Хурал гурба һарын туршада зүблөө үнгэргөөгүй гэжэ сүүдэй хүсэндөө ороһон шиидхэбэреэр тогтоогдоһон байгаа һаань, Буряад Республикын Толгойлогшо Буряад Республикын Арадай Хуралай эрхэ түлөөлэлгэ болзорһоонь урид болюулха тухай шиидхэбэри абаха эрхэтэй.
Буряад Республикын Арадай Хурал хуулиин эрхэтэй бүридэлөөр гурба һарын туршада зүблөө үнгэргөөгүй гэжэ сүүдэй хүсэндөө ороһон шиидхэбэреэр тогтоогдоһон байгаа һаань, Буряад Республикын Толгойлогшо Буряад Республикын хуулиин эрхэтэй бүридэлөөр шэнээр һунгагдаһан Арадай Хуралай эрхэ түлөөлэлгэ болзорһоонь урид болюулха тухай шиидхэбэри абаха эрхэтэй.
Буряад Республикын Толгойлогшо сүүдэй шиидхэбэриин хүсэндөө ороһон үдэрһөө хойшо гурбан һарын туршада Буряад Республикын Арадай Хуралай эрхэ түлөөлэлгэ болзорһоонь урид болюулха тухай шиидхэбэри абаха эрхэтэй.
3. Буряад Республикын Арадай Хуралай эрхэ түлөөлэлгэнүүдые болзорһоо урид болюулха тухай Буряад Республикын Толгойлогшын шиидхэбэри зарлигай түхэлөөр абтадаг.
4. Буряад Республикын Арадай Хуралай эрхэ түлөөлэлгэнүүдые болзорһоо урид болюулһан тухай шиидхэбэри абаһан ушарта, Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадуудай ээлжээтэ бэшэ һунгалта федеральна хуулитай, Буряад Республикын Конституцитай ба Буряад Республикын хуулитай зохилдуулан зарлагдадаг. Заагдаһан һунгалта федеральна хуулинуудаар тогтоогдоһон болзорто үнгэргэгдэдэг.

Бүлэг 6. БУРЯАД РЕСПУБЛИКЫН ПРАВИТЕЛЬСТВО

Статья 92

1. Буряад Республикын Правительство – Буряад Республикын гүрэнэй засагай саг үргэлжын гүйсэдхэхы дээдэ зургаан мүн.
2. Буряад Республикын Правительствые Буряад Республикын Толгойлогшо толгойлдог, тэрэ нэгэн доро Буряад Республикын Правительствын Түрүүлэгшэ мүн.
3. Буряад Республикын Правительство Буряад Республикын Толгойлогшын эрхэ түлөөлэлгын болзороор бүридхэгдэдэг.
4. Буряад Республикын Правительствын гэшүүд гэхэдэ Буряад Республикын Правительствын Түрүүлэгшын Нэгэдэхи орлогшо болон орлогшонор, Буряад Республикын министрнүүд болоно.
5. Буряад Республикын Правительство Россиин Федерациин Конституциин, тэрээндэ үндэһэлһэн федеральна хуулинуудай, федеральна хуулинуудай болон Россиин Федерациин хуулита гуримшуулгын бусад шиидхэбэринүүдэй, Буряад Республикын Конституциин, Буряад Республикын хуулинуудай болон хуулита гуримшуулгын бусад шиидхэбэринүүдэй гүйсэдхэл хангадаг.
6. Буряад Республикын Правительствын эмхидхэлэй болон ажал ябуулгын гурим Буряад Республикын Конституцяар болон Буряад Республикын хууляар тодорхойлогдодог.

Статья 93

1. Буряад Республикын шэнээр байгуулагдаһан Правительство өөрын эрхэ түлөөлэлгын байха болзор соо бэелүүлхэ ажал ябуулгын программые Буряад Республикын Арадай Хуралай үзэмжэдэ табидаг.
2. Буряад Республикын Правительство Буряад Республикын Конституцяар болон Буряад Республикын хууляар тогтоогдоһон хэмжээгээр болон түхэл янзаар Буряад Республикын хуулинуудые сахилга ба гүйсэдхэлгэ, Буряад Республикын зөөриин мүрынь ололгын тогтоогдоһон гурим гүйсэдхэлгэ тухай тоосоо ба мэдээсэл Буряад Республикын Арадай Хуралда үзүүлдэг.
3. Буряад Республикын Правительство:
а) Буряад Республикын үргэлжэ дээрэнь социально-экономическа хүгжэлтые хангаха талаар хэмжээ ябуулгануудые бэлдэдэг ба бэелүүлдэг, мүнгэн һангай, эрдэмэй, соёлой, гэгээрэлэй, элүүрые хамгаалгын, үндэһэ яһатанай хоорондохи харилсаануудай ба байгаали хамгаалгын талаар гүрэнэй ниитэ нэгэ политика ябуулгада хабаададаг;
б) эрхэ түлөөлэлгынгөө хэмжээн соо хүнэй болон эрхэтэнэй эрхэ ба сүлөөнүүдые бэелүүлхэ, хангаха ба аршалха, эд зөөри хамгаалха ба ниитын гурим сахиха, гэмтэ ябадалнуудтай тэмсэхэ талаар хэмжээнүүдые бэелүүлдэг;
в) Буряад Республикын Толгойлогшын Буряад Республикын Арадай Хуралай үзэмжэдэ табихын тула Буряад Республикын социально-экономическа хүгжэлтын программануудай проектнүүдые зохёон бэлдэдэг;
в.1) республикын бюджет тухай хуулинуудай проектнүүдые зохёон бэлдэдэг ба Буряад Республикын Арадай Хуралда оруулдаг;
г) Буряад Республикын социально-экономическа хүгжэлтын программануудай гүйсэдхэл хангадаг, Буряад Республикын Толгойлогшын Буряад Республикын Арадай Хуралай үзэмжэдэ табихын тула Буряад Республикын социально-экономическа хүгжэлтын программануудай дүүргэлтэ тухай тоосоонуудые бэлдэдэг;
г.1) республикын бюджедэй гүйсэдхэл хангадаг, республикын бюджедэй һангай тус жэлэй нэгэдэхи кварталай, хахад жэлэй, юһэн һарын гүйсэдхэл тухай тоосоонуудые баталдаг ба Буряад Республикын Арадай Хуралда дамжуулдаг, республикын бюджедэй гүйсэдхэл тухай жэлэй тоосоо Буряад Республикын Арадай Хуралай үзэмжэдэ табидаг;
г.2) Буряад Республикын Арадай Хуралда Буряад Республикын Президентын үзүүлхын тулада Буряад Республикын Правительствын ажал ябуулгын дүнгүүд тухай жэлэй тоосоо бэлдэдэг, тэрэ тоодо Буряад Республикын Арадай Хуралай табиһан асуудалнуудаар;
д) Буряад Республикада мүнгэн һангай, урьһаламжын болон мүнгэнэй политика бэелүүлгые хангадаг;
е) Буряад Республикада элүүрые хамгаалгын, социальна хангамжын, байгаали хамгаалгын, соёлой, гэгээрэлэй болон эрдэмэй талаар гүрэнэй политика бэелүүлгые хангадаг;
ж) ороноо хамгаалгын талаар федеральна хуулинуудай гүйсэдхэл хангадаг;
з) Буряад Республикын хуулинуудтай зохилдуулан, Буряад Республикын зөөри, мүн федеральна хуулинуудтай зохилдуулан, Буряад Республикын мэдэлдэ дамжуулагдаһан федеральна зөөри эрхилдэг ба эзэн ёһоор мүрынь олодог;
и) Буряад Республикын болон Буряад Республикын муниципальна байгууламжануудай үргэлжэ дээрэнь экономическа болон социальна хүгжэлтые хангадаг;
к) федеральна хуулинуудтай зохилдуулан, гадаадын экономическа ажал ябуулга бэелүүлдэг;
л) Россиин Федерациин Конституцида, тэрээндэ үндэһэлһэн федеральна хуулинуудта, федеральна хуулинуудта, Россиин Федерациин Президентын болон Россиин Федерациин Правительствын шиидхэбэринүүдтэ, Буряад Республикын Конституцида, Буряад Республикын хуулинуудта, Буряад Республикын Толгойлогшын болон Буряад Республикын Правительствын шиидхэбэринүүдтэ зүрюу байһан ушартань абаһан хуулита шиидхэбэринүүдээ федеральна хуулинуудтай ба Буряад Республикын хуулинуудтай адли болгохыень Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудта дурадхаха эрхэтэй, тэдэ зүришэлдөө усадхахын тула сүүдтэ хандаха эрхэтэй;
м) федеральна хуулиин ёһоор хэрээ бэшэгүүдые болон хэлсээнүүдые баталдаг;
н) Буряад Республикын гүйсэдхэхы засагай бусад зургаануудые бүридүүлдэг;
о) федеральна хууляар, Буряад Республикын Конституцяар, Буряад Республикын хуулинуудаар, Буряад Республикын Толгойлогшын зарлигуудаар болон гүйсэдхэхы засагай федеральна зургаануудтай баталагдаһан хэлсээнүүдээр тогтоогдоһон бусад эрхэ түлөөлэлгэнүүдые бэелүүлдэг.
4. Буряад Республикын Правительствын бүридүүлгэ болон ажал ябуулгын гурим Буряад Республикын Конституцяар болон Буряад Республикын хуулинуудаар тодорхойлогдодог.

Статья 94

1. Буряад Республикын Правительство Россиин Федерациин Конституциин, тэрээндэ үндэһэлһэн федеральна хуулинуудай, федеральна бусад хуулинуудай, Россиин  Федерациин Президентын болон Россиин Федерациин Правительствын хуулита гуримшуулгын шиидхэбэринүүдэй, Буряад Республикын Конституциин, Буряад Республикын хуулинуудай болон Буряад Республикын Толгойлогшын зарлигуудай үндэһөөр ба тэдэниие дүүргэлтэ болгон, тогтоолнууд ба захиралтануудые гаргадаг, тэдэнэй гүйсэдхэлгые хангадаг.
2. Буряад Республикын Правительствын эрхэ түлөөлэлгын хэмжээгээр абаһан тогтоолнууд ба захиралтанууд Буряад Республикын дэбисхэр дээрэ заатагүй гүйсэдхэгдэхэ ёһотой.
3. Буряад Республикын Правительствын хуулита гуримшуулгын шиидхэбэринүүд арбан дүрбэн үдэрэй туршада Буряад Республикын Арадай Хуралда эльгээгдэдэг.

Статья 95

Буряад Республикын Правительство Буряад Республикын министерствэнүүдэй ба гүйсэдхэхы засагай бусад зургаануудай шиидхэбэринүүдые болюулха эрхэтэй.

Статья 96

1. Буряад Республикын Правительство Буряад Республикын министерствэнүүдэй болон гүйсэдхэхы засагай бусад зургаануудай хүдэлмэри эмхидхэдэг, тэдээндэ даалгагдаһан зорилгонуудай гүйсэдхэл хинадаг. Буряад Республикын министерствэнүүд болон гүйсэдхэхы засагай бусад зургаанууд Буряад Республикын Правительствын үмэнэ харюусалгатай.
2. Буряад Республикын министерствэнүүд болон гүрэнэй хүтэлэлгын бусад зургаанууд Буряад Республикын Толгойлогшын – Буряад Республикын Правительствын Түрүүлэгшын мэдэлдэ байха зуураа хүтэлэлгын тус тус һалбаринуудые хүтэлбэрилдэг, һалбари хоорондын хүтэлбэри бэелүүлдэг.
3. Буряад Республикын Правительство өөрын эрхэ түлөөлэлгын хэмжээн соо нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудай ажал ябуулга залан хүтэлдэг.

Бүлэг 7. СҮҮДЭЙ ЗАСАГ

Статья 97

1. Буряад Республикада хуулиин хэрэг шүүлгэ имагтал сүүдээр бэелүүлэгдэдэг. Конституционно, эрхэтэнэй, захиргаанай болон гэмтэнэй хэрэгүүдые шүүжэ шиидхэлгээр сүүдэй засаг бэелүүлэгдэдэг.
2. Онсо эрхэтэй сүүдүүдые байгуулжа болохогүй.
3. Буряад Республикын дэбисхэр дээрэ эрхэ зэргыень, эрхэ түлөөлэлгыень ба ажал ябуулгынь гуримые Россиин Федерациин Конституциин, тэрээндэ үндэһэлһэн федеральна хуулинуудай болон федеральна хуулинуудай тодорхойлһон федеральна сүүдүүдтэй хамта Буряад Республикын Конституционно Сүүд ба эхин шатын судьянар хүдэлдэг.

Статья 98

Буряад Республикада сүүд ород гү, али буряад хэлэн дээрэ болодог. Сүүдэй боложо байһан хэлые мэдэхэгүй хүнүүдэй хэрэг харалгада хабаадабал, тус хэрэгэй материалнуудтай гүйсэд танилсаха, сүүдэй үйлэ хэрэгүүдтэ оршуулагшын туһаламжаар хабаадалсаха ба сүүдтэ түрэл хэлэн дээрээ үгэ хэлэхэ эрхэ тэдээндэ хангагдадаг.

Статья 99

1. Буряад Республикын Конституционно Сүүд Буряад Республикын үндэһэн хуулита байгууламжые хамгаалха талаар сүүдэй засагай дээдэ зургаан мүн.
2. Буряад Республикын Конституционно Сүүдэй эрхэ түлөөлэлгэнүүд, эмхидхэн байгуулагдаха ба ажал ябуулгаяа эрхилхэ гуримынь Буряад Республикын хууляар федеральна хуулинуудтай зохилдуулан тогтоогдодог.

Статья 100

1. Буряад Республикын Конституционно Сүүд Буряад Республикын Толгойлогшын, Буряад Республикын Арадай Хуралай, Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадай, Буряад Республикын Правительствын, Буряад Республикын Правительствын гэшүүнэй, Буряад Республикын Прокуророй, Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудай болон ниитын нэгэдэлнүүдэй асуултаар иимэ зүйлнүүдэй Буряад Республикын Конституцитай зохилдоһые шиидхэн харадаг гэбэл:
а) Буряад Республикын хуулинуудай ба Буряад Республикын гүрэнэй засагай зургаануудай, Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудай хуулита гуримшуулгын бусад шиидхэбэринүүдэй;
б) республиканууд хоорондын, нютагууд хоорондын баталалга болон хэлсээнүүдэй.
2. Буряад Республикын Конституционно Сүүд мэдэлгын хэмжээн тухай арсалдаануудые шиидхэдэг гэбэл:
а) Буряад Республикын гүрэнэй засагай зургаануудай хоорондохи;
б) Буряад Республикын гүрэнэй засагай зургаануудай ба Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудай хоорондохи;
в) Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудай хоорондохи арсалдаануудые шиидхэдэг.
3. Буряад Республикын Конституционно Сүүд эрхэтэдэй үндэһэн хуулита эрхэнүүд болон сүлөөнүүдые эбдэһэн тухай гомдолнуудаар, сүүдүүдэй асуултануудаар тодорхой ушарта хэрэглэгдэһэн гү, али хэрэглэгдэхэеэ байһан Буряад Республикын хуулиин, Буряад Республикын гүрэнэй засагай зургаанай болон нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаанай хуулита гуримшуулгын шиидхэбэринүүдэй Конституцитай тааралданги байһые шалгадаг.
4. Буряад Республикын Конституционно Сүүд Буряад Республикын Толгойлогшын, Буряад Республикын Арадай Хуралай, Буряад Республикын Правительствын, Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудай асуултаар Буряад Республикын Конституциие тайлбарилжа үгэдэг.
5. Буряад Республикын Конституцитай тааралданагүй гэжэ мэдэрэгдэһэн хуулинууд, хуулита гуримшуулхы бусад шиидхэбэринүүд, нютагууд хоорондын договорнууд ба хэлсээнүүд гү, али тэдэнэй зарим дүримүүд хүсэеэ буурадаг.

Статья 101

1. Буряад Республикын Верховно Сүүд юрэнхы асуудалнуудые сүүдтэ шүүхэ хэрэгүүдээр Буряад Республикын сүүдэй засагай дээдэ зургаан мүн.
2. Буряад Республикын Арбитражна Сүүд федеральна хуулинуудтай зохилдуулан, экономическа арсалдаануудые болон бусад хэрэгүүдые шиидхэдэг Буряад Республикын сүүдэй засагай дээдэ зургаан мүн.
3. Буряад Республикын Верховно Сүүдэй, Буряад Республикын Арбитражна Сүүдэй эрхэ түлөөлэлгэнүүд, эмхидхэн байгуулагдаха ба ажал ябуулгаяа эрхилхэ гуримынь федеральна хуулинуудаар тогтоогдодог.
4. Эхин шатын судьянарые томилхо ба тэдэнэй ажал ябуулга эмхидхэхэ гурим федеральна хууляар, Буряад Республикын Конституцяар ба Буряад Республикын хууляар тогтоогдодог.

Статья 102

1. Буряад Республикын Прокурорые Россиин Федерациин Генеральна прокурор Буряад Республикын Арадай Хуралай зүбшөөлөөр томилдог.
2. Буряад Республикын прокуратурын эрхэ түлөөлэлгэнүүд, эмхидхэн байгуулагдаха ба ажал ябуулгаяа эрхилхэ гуримынь федеральна хууляар тодорхойлогдодог.

Бүлэг 8. НЮТАГАЙ ӨӨҺЭДЫН ХҮТЭЛБЭРИ

Статья 103

1. Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэри нютагай удха шанартай асуудалнуудые хүн зоной бэеэ даагаад шиидхэхэ, мүн муниципальна зөөри эзэлэн эдлэхэ, ашаглаха ба эзэн ёһоор мүрынь олохо хэрэг хангадаг.
2. Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэри эрхэтэдэй һанал хуряалгын, һунгалтын, хүсэл бодолоо сэхэ элирхэйлхэ бусад аргаар, мүн нютагай өөһэдын хүтэлбэриин һунгагдадаг ба ондоошье зургаануудаар дамжуулан бэелүүлэгдэдэг.

Статья 104

1. Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэри түүхэтэ болон нютагай бусад ёһо заншалнуудые хараада абан, хотын, хүдөөгэй һууринууд болон бусад газар дайда дээрэ бэелүүлэгдэдэг. Нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудай байгуулалтые хүн зон хуулитай зохилдуулан өөһэдөө тодорхойлдог.
2. Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэриин һунгагдадаг ба бусад зургаануудай мэдэлгын хэмжээн, һунгагдаха ба ажал ябуулгаяа эрхилхэ гуримынь федеральна хууляар, Буряад Республикын хууляар болон муниципальна байгууламжын уставаар тогтоогдодог.
3. Муниципальна байгууламжануудай хилэ хубилгалга федеральна хуулиин ёһоор бэелүүлэгдэдэг.

Статья 105

1. Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаанууд муниципальна зөөри өөһэдөө мэдэжэ эрхилэн хүтэлдэг, нютагай бюджет бүрилдүүлдэг, баталдаг ба гүйсэдхэдэг, нютагай налогууд болон татабаринуудые тогтоодог, ниитын гурим сахилгые бэелүүлдэг, мүн нютагай удха шанартай бусад асуудалнуудые шиидхэдэг.
2. Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаануудта гүрэнэй зарим эрхэ түлөөлэлгэнүүд хууляар үгтэжэ болодог, тиихэдэнь тэдэниие бэелүүлхэ эд хэрэгсэл болон мүнгэн зөөри үгтэдэг. Эдэ эрхэ түлөөлэлгэнүүдые бодотоор бэелүүлхэ хэрэг гүрэнэй хиналта доро байдаг.

Статья 106

Буряад Республикадахи нютагай өөһэдын хүтэлбэридэ сүүдээр хамгаалагдаха, гүрэнэй засагай зургаануудай абаһан шиидхэбэринүүдһээ уламжалан гараһан нэмэлтэ гаргашануудые тэхэрюулхэ эрхэ үгтэдэг, Россиин Федерациин Конституцяар, федеральна хуулинуудаар, Буряад Республикын Конституцяар ба Буряад Республикын хуулинуудаар тогтоогдоһон нютагай өөһэдын хүтэлбэриин эрхэ хизаарлалгын хорюул хангагдадаг.

Бүлэг 9. БУРЯАД РЕСПУБЛИКЫН ГҮРЭНЭЙ
ҺҮЛДЭ ТЭМДЭГҮҮД БА НИИСЛЭЛ ХОТО

Статья 107

Буряад Республика өөрын тусхайта һүлдэ тэмдэгүүдтэй – Гүрэнэй гербтэй, Гүрэнэй тугтай ба Гүрэнэй дуулалтай, эдэнь Буряад Республикын гүрэн түрэ байһые, Буряад Республикын олон үндэһэ яһата арадай заяанай өөрсэ байдалтай ба ёһо заншалнуудтай байһые харуулна.
Буряад Республикын гүрэн түрын һүлдэ тэмдэгүүдые бэшэжэ харуулга ба тусхайта ёһоор хэрэглэхэ гуримынь Буряад Республикын хууляар тогтоогдодог.

Статья 108

Буряад Республикын ниислэлынь Улаан-Үдэ хото мүн. Ниислэл хотын эрхэ зэргэ Буряад Республикын хууляар тогтоогдодог.

Бүлэг 10. БУРЯАД РЕСПУБЛИКЫН КОНСТИТУЦИДА ХУБИЛАЛТАНУУДЫЕ ОРУУЛХА ГУРИМ

Статья 109

Буряад Республикын Конституцида заһабаринуудые оруулха тухай дурадхалнуудые хэд оруулдаг бэ гэбэл:
а) Буряад Республикын Толгойлогшо;
б) Буряад Республикын Арадай Хуралда һунгагдаһан депутадуудай гурбанай нэгэ хубиһаа үсөөн бэшэнь;
в) Буряад Республикын Конституционно Сүүд;
г) Буряад Республикын Правительство.

Статья 110

Буряад Республикын Конституцида заһабаринуудые оруулха тухай Буряад Республикын хуулинууд Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадуудай тогтоогдоһон тоогой гурбанай хоёр хубиһаа үсөөн бэшэ олонхиин дуугаар абтадаг.

Статья 111

1. Буряад Республикын Толгойлогшо Буряад Республикын Конституцида заһабаринуудые оруулха тухай Буряад Республикын хуули тунхаглаха, тунхаглаһан ушарые гар табилгын аргаар гэршэлхэ, үгы гэбэл, тус хуулиин ороһон сагһаа хойшо арбан дүрбэн үдэрэй туршада буруушаан болюулха ёһотой. Буряад Республикын Конституцида заһабаринуудые оруулха тухай Буряад Республикын хуулиин буруушаагдаһан ушарта Буряад Республикын Толгойлогшо тэрэниие буруушаалгын баримта үндэһэлһэн, үгы гэбэл, тэрээндэ заһабаринуудые оруулха тухай дурадхалтайгаар Буряад Республикын Арадай Хуралда бусаадаг.
2. Буряад Республикын Конституцида заһабаринуудые оруулха тухай Буряад Республикын хуулиие Буряад Республикын Толгойлогшын буруушааһан ушарта тус хуули депутадуудай тогтоогдоһон тоогой дүрбэнэй гурбан хубиһаа үсөөн бэшэ олонхиин дуугаар урдань абтаһан найруулгаарнь дэмжэгдэжэ болодог.
3. Буряад Республикын Конституцида заһабаринуудые оруулха тухай урдань абтаһан найруулгаар дэмжэгдэһэн Буряад Республикын хуулиие Буряад Республикын Толгойлогшо дахин буруушааха ёһогүй ба ороһон сагһаа хойшо арбан дүрбэн үдэрэй туршада тус хуулиие тунхаглагдаха зэргэтэй.

Бүлэг 11. ТҮГЭСХЭЛЭЙ ДҮРИМҮҮД

Статья 112

1. Буряад Республикын Конституци Буряад Республикын Верховно Соведэй сесси дээрэ баталан абтаһанай һүүлээр албан ёһоор толилогдоһон үдэрһөө хойшо хүсэндөө оронхой.
2. 1978 оной майн 30-да абтаһан Буряад Республикын Конституци саашадань оруулагдаһан хубилалтанууд болон нэмэлтэнүүдтэеэ нэгэн зэргэ хүсэеэ буурана.

Статья 113

Мүнөөнэй Конституциин хүсэндөө орохоһоо урид Буряад Республикын газар дайда дээрэ хүсэтэй байһан хуулинууд ба хуулита гуримшуулгын бусад шиидхэбэринүүд Буряад Республикын Конституцида зүришэлдөөгүй хубяараа хэрэглэгдэдэг байха.

Администратор сайта "Буряад Республикын Арадай Хуралай": hural@icm.buryatia.ru